Ο Μέγας Αλέξανδρος είναι δεδομένο ότι θεωρείται ως ένας από τους μεγαλύτερους στρατηλάτες όλων των εποχών, κατά την άποψή μας ο μεγαλύτερος. Έχουμε γράψει μια σειρά άρθρων για αυτόν, που καλύπτουν όλη σχεδόν τη ζωή του, από τα παιδικά του χρόνια ως το τέλος του (323 π.Χ.). Υπάρχει όμως μια πτυχή της εκστρατείας του που δεν έχει μελετηθεί όπως και όσο θα έπρεπε: πώς κατάφερε ο Αλέξανδρος να διαχειριστεί το ανθρώπινο δυναμικό και τα απαραίτητα για την εκστρατεία του εφόδια;
Ένα εξαιρετικό άρθρο του Αθανασίου Κ. Σόλα, στο περιοδικό «Στρατιωτική Ιστορία» (τεύχος 171), με τίτλο «Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΕΡΕΥΝΑ ΣΤΟΝ ΣΤΡΑΤΟ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ», θα μας βοηθήσει να αναλύσουμε ορισμένες από τις πλευρές αυτό που ονομάζεται στους σύγχρονους στρατούς «Διοικητική Μέριμνα» (ΔΜ), πριν 2.360 και πλέον χρόνια.
Αλέξανδρος: στρατιωτική ιδιοφυΐα, με άριστες διοικητικές ικανότητες
Ο Αλέξανδρος προέβλεπε, συντόνιζε και ολοκλήρωνε άμεσα και ολοκληρωτικά όλα τα θέματα που αφορούσαν τον εφοδιασμό και τις μελλοντικές κινήσεις του τεράστιου σε μέγεθος στρατού του. Καθώς ήταν δύσκολο ο Αλέξανδρος να βρίσκεται στα πεδία των μαχών και να φροντίζει ταυτόχρονα για τις διαδικασίες ΔΜ, είχε μεριμνήσει ο στρατός του να έχει ιεραρχική δομή, πολυεπίπεδη διοίκηση και διακριτούς ρόλους. Αν σκεφτούμε ότι αναφερόμαστε σε μια εποχή πολύ μακρινή, με υποτυπώδη μέσα, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι ο Αλέξανδρος πέτυχε έναν, ακόμα, άθλο που δεν έχει εξεταστεί όπως και όσο θα έπρεπε.
Τι είναι η Διοικητική Μέριμνα (ΔΜ);
Στον όρο Διοικητική Μέριμνα περιλαμβάνεται το σύνολο των ενεργειών της διοίκησης ενός στρατεύματος με τους εξής στόχους:
α) τον απρόσκοπτο εφοδιασμό του με υλικά και χρήματα,
β) τη συνεχή εκπαίδευση πριν τις επιχειρήσεις, αλλά και κατά τη διάρκειά τους.
γ) την εξασφάλιση ασφαλούς μεταφοράς κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων κάθε εφοδίου που δεν θεωρείται ατομικός οπλισμός,
δ) νοσοκομειακή και φαρμακευτική υποστήριξη και παροχή χρημάτων, ακόμα και χρηματικές διευκολύνσεις, στους πολεμιστές και τέλος,
Κλείσιμο
ε) τη σωστή συντήρηση των υλικών που θα χρησιμοποιηθούν, για την ευόδωση των πολεμικών ενεργειών.
Ο σωστός εφοδιασμός προϋποθέτει πρόβλεψη των αναγκών ενός στρατεύματος, προμήθεια, ασφαλή και έγκαιρη των κάθε λογής αποθεμάτων και τέλος, διαχείριση και αποθήκευση αυτών, ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες.
Γίνεται έτσι σαφής η μεγάλη σπουδαιότητά της ΔΜ σε κάθε πολεμική επιχείρηση. Από τους αρχαίους ιστορικούς σχετικά στοιχεία δίνουν μόνο ο Αρριανός, ο Κούρτιος, ο Διόδωρος, ο Πλούταρχος και ο Στράβωνας. Έως σχετικά πρόσφατα, δεν υπήρχε ολοκληρωμένη επιστημονική μελέτη για τη ΔΜ του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Ο πρώτος που ασχολήθηκε ήταν ο D. Engels, τη δεκαετία του 1970. Το βιβλίο του κυκλοφόρησε και στα ελληνικά από τη ΔΕΚ/ΓΕΣ, με τίτλο «Ο ΜΕΓΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΚΑΙ Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΤΟΥ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ» το 1986, σε μετάφρασή του Δ. Πυριόχου.
Το ξεχωριστά σημεία του Μακεδονικού Στρατού
Η μελέτη των διαδικασιών ΔΜ στον Μακεδονικό Στρατό είναι πολύ δύσκολη, βασικά λόγω του μεγέθους του. Κατά τη διέλευσή του από τον Ελλήσποντο, είχε 42.854 πεζούς και 6.580 ιππείς. Κατά την πορεία από τα Γαυγάμηλα προς την Ινδία είχε 61.032 πεζούς και 7.823 ιππείς και όταν έφτασε στην Ινδία είχε 102.182 πεζούς και 18.873 ιππείς (Εκδοτική Αθηνών, «Η ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ», τ. Δ).
Πώς ο μεγάλος Έλληνας στρατηλάτης κατόρθωσε πριν 2.360 χρόνια να μετουσιώνει την κάθε επιχειρησιακή απόφαση, σε ακριβή στοιχεία υλικοτεχνικής υποστήριξης; Η διαχείριση του ανθρώπινου δυναμικού και των υλικών (logistics), που εφάρμοσε πρώτος ο Αλέξανδρος πριν χιλιάδες χρόνια!
Βέβαια, το στράτευμα ήταν στην ουσία ένα ανομοιογενές πλήθος. Εκτός από τους πολεμιστές, υπήρχαν μάντεις, επιστήμονες από διάφορους κλάδους (φυσικοί, ιστορικοί, γεωμέτρες, μηχανικοί κ.ά.), αλλά και άτομα που δεν φαντάζεται εύκολα κάποιος: εταίρες, φρουροί των μεταφορικών κτηνών, ακόμα και γυναικόπαιδα! Ο Αλέξανδρος μείωνε, όσο μπορούσε, όλο αυτό το πλήθος, κυρίως αφήνοντας φρουρές σε περιοχές που καταλάμβανε, αλλά και πάλι είχε να κάνει με ένα πολύ δύσκολα διαχειρίσιμο πλήθος, κάτι που ήταν σοβαρό πρόβλημα.
Εξίσου σοβαρό πρόβλημα όμως, ήταν και η συλλογή επαρκών πληροφοριών για τις περιοχές όπου θα προέλαυνε ο Μακεδονικός Στρατός. Για παράδειγμα, δεν υπήρχε ρεαλιστική απεικόνισή τους σε χάρτες, δεν ήταν γνωστή η παραγωγική ικανότητα των περιοχών απ’ όπου θα περνούσε, τα υδροφόρα αποθέματά τους, οι κατάλληλοι χώροι για συγκέντρωση και για στρατοπέδευση, οι διαρκώς μεταβαλλόμενες καιρικές συνθήκες στις ερήμους κ.ά. Ήταν κάτι παραπάνω από απαραίτητη η παρουσία έμπειρων στελεχών, δοκιμασμένων σε πολεμικές επιχειρήσεις, που θα μπορούσαν να διατηρήσουν ακλόνητη την πειθαρχία στο στράτευμα, κάτι που αποτελεί τη βάση ενός αξιόμαχου στρατού μέχρι σήμερα. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Αλέξανδρος αξιοποίησε στρατηγούς όπως ο Παρμενίων και ο Κοίνος, που είχαν υπηρετήσει και τον πατέρα του Φίλιππο Β’.
Προπαρασκευαστικές διαδικασίες και διαδικασίες στη διάρκεια των επιχειρήσεων
Οι στρατηγικοί σχεδιασμοί που αφορούν τη ΔΜ χωρίζονται σε δύο σκέλη: στην προπαρασκευή μιας επιχείρησης και στις διαδικασίες κατά την προέλαση του στρατεύματος.
Καθώς τα έξοδα για μια τέτοια μεγαλεπήβολη εκστρατεία ήταν τεράστια, ο Αλέξανδρος εξασφάλισε χρήματα με διάφορους τρόπους, πριν φύγει από τη Μακεδονία: έσοδα από φόρους και εισφορές, περικοπές των συντάξεων, χρηματικές (συν)εισφορές συμμάχων, χρήματα από την πώληση δούλων κ.ά. Αλλά και στις κατακτημένες χώρες παρακρατούνταν οι θησαυροί τους, επιβάλλονταν φόροι, γινόταν εκμετάλλευση των εύφορων εδαφών τους κ.ά.
Τα χρήματα όμως για τις αναγκαίες πολεμικές δαπάνες έπρεπε να καταμερίζονται ορθολογικά. Ως πολεμικές δαπάνες, ορίζονταν οι αμοιβές του προσωπικού, τα χρήματα για την ενδιαίτηση και στρατοπέδευση των πολεμιστών, καθώς και την ιατροφαρμακευτική τους περίθαλψη. Ο Αλέξανδρος είχε και προσωπικές δαπάνες, ενώ υπήρχαν και δαπάνες εξοπλισμού: δαπάνες προμήθειας οπλισμού, ναυπήγησης και εξοπλισμού πολεμικών πλοίων, εκτέλεσης έργων, ακόμα και δαπάνες για εορταστικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις, για να εξυψώνεται το ηθικό του στρατεύματος. Εννοείται πως ήταν απαραίτητη η συνετή διαχείριση των χρημάτων που θα ήταν διαθέσιμα, έτσι ώστε ο εξοπλισμός του εκστρατευτικού σώματος να είναι πλήρης, αλλά και να υπάρχει επάρκεια πολεμικών και υποστηρικτικών μέσων.
Πιο σημαντικές ήταν όμως οι διαδικασίες που γίνονταν κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων. Εκεί, ουσιαστικά, απαγορεύονταν τα λάθη τα οποία, αν γίνονταν, θα οδηγούσαν το στράτευμα σε συντριβή. Πρώτο μέλημα του Αλεξάνδρου ήταν να μειωθεί ο αριθμός των βοηθητικών ακολούθων. Υποχρεώθηκαν οι στρατιώτες να μεταφέρουν οι ίδιοι τον ατομικό οπλισμό τους, το πολεμικό υλικό, τις αποσκευές και τα τρόφιμα που τους αναλογούσαν. Ο Αλέξανδρος απαγόρευσε τη χρήση των μεταφορικών αμαξών και την παρουσία υπηρετών, με τα δεδομένα που ίσχυαν ως τότε. Σε κάθε δέκα πεζούς αντιστοιχούσε ένας υπηρέτης και σε κάθε ιππέα, ένας.
Και σε αυτό, σε αντίθεση με τους άλλους στρατούς της εποχής όπου η αναλογία ήταν ένας υπηρέτης για κάθε πεζό. Επίσης, όπως και ο πατέρας του Φίλιππος, απαγόρευσε στις συζύγους των οπλιτών να τους ακολουθούν. Σε πλήρη σύνθεση η στρατιωτική δύναμη του Αλέξανδρου διένυε 31 χλμ. κατά μέσο όρο κάθε μέρα, πολύ περισσότερα από κάθε άλλο στρατό της εποχής. Όταν δε, ο Αλέξανδρος σχεδίαζε να πλήξει έναν στόχο με αιφνιδιασμό, συγκροτούσε μικρά, ευέλικτα τμήματα τα οποία είχαν ταχύτητα κρούσης ως και 80 χλμ. τη μέρα, κάτι αδιανόητο, το οποίο προκαλούσε τρόμο στους αντιπάλους του. Η επιμονή όμως του Αλέξανδρου για την επίτευξη, οπωσδήποτε, ενός στόχου, με κάθε τρόπο τον οδηγούσε μερικές φορές στη λήψη ακραίων μέτρων. Για παράδειγμα, στη Σουσία, πριν ξεκινήσει την πορεία του μέσα από την έρημο Καρά – Κουμ εναντίον της Βακτριανής διέταξε να καούν όλες οι μεταφορικές άμαξες, τα εφόδια που δεν ήταν άμεσα αναγκαία, αλλά και οι μη απαραίτητες προσωπικές αποσκευές. Αυτό αποτελεί βέβαια και έναν ακόμα στοιχείο που επιβεβαιώνει τις ηγετικές του ικανότητες. Πιο σημαντική όμως όλων των στρατηγικών του αποφάσεων ήταν η επιλογή των δρομολογίων, η οποία βέβαια δεν γινόταν τυχαία. Συνυπολογιζόταν η διαθέσιμη γεωργική παραγωγή, η περίοδος συγκομιδής και αποθήκευσή της, η επάρκεια ποταμών του σε νερό, η απόσταση των δρομολογίων από τη θάλασσα ή πλωτούς ποταμούς, ώστε να μπορέσει ο στόλος ν’ ανεφοδιάσει τα στρατεύματα, η ιδιαίτερη μορφολογία των εδαφών απ’ όπου θα περνούσαν, οι καιρικές συνθήκες και άλλα, που ήταν καθοριστικής σημασίας για την επιβίωση των στρατιωτών και την επιτυχή έκβαση των επιχειρήσεων.
Γεωργική παραγωγή (τροφή) και πόσιμο νερό
Η ημερήσια ανάγκη σε σιτηρά για τους οπλίτες, τα άλογα και τα μεταφορικά κτήνη ήταν 122 τόνοι και απαιτούνταν 1.120 μεταφορικά κτήνη για την κουβαλούσαν. Τα νούμερο αυτό ήταν απαγορευτικό. Έτσι, ο Αλέξανδρος με τη συνδρομή της υπηρεσίας πληροφοριών του φρόντιζε να γνωρίζει την ύπαρξη καλλιεργειών, το είδος της καλλιέργειας και την περίοδο συγκομιδής στα δρομολόγια που θα ακολουθούσε. Φρόντιζε, οι εκστρατείες του να αρχίζουν την άνοιξη έτσι ώστε η άφιξή του στις εχθρικές περιοχές, να του εξασφάλιζε τα αντίστοιχα αποθέματα τροφής. Βέβαια, δεν ήταν πρόθυμοι όλοι οι λαοί να του παραχωρήσουν τη σοδειά τους. Γι’ αυτό, μετά την υπηρεσία πληροφοριών αναλάμβανε δράση η διπλωματική υπηρεσία που δημιουργούσε «γέφυρες επικοινωνίας» με τους εχθρικούς λαούς. Όσοι δεν ήταν συνεργάσιμοι απειλούνταν με ομηρία ή λεηλασίες…
Όσο για το πόσιμο νερό αυτό ήταν ζωτικής σημασίας. Ο Αλέξανδρος, όπως αναφέραμε, φρόντιζε κοντά στα δρομολόγια που σχεδίαζε να υπάρχουν ποτάμια ή ρέματα. Η υπηρεσία πληροφοριών φρόντιζε να διαπιστώνει αν το νερό που θα έβρισκε το στράτευμα ήταν αλμυρό ή λιγοστό για τις ανάγκες του. Υπολογίζεται, ότι κατά μέσο όρο, ο στρατός του Αλέξανδρου χρειαζόταν καθημερινά 721 τόνους νερό (!). Η χρήση συγκεκριμένων δρομολογίων από άλλους στρατούς στο παρελθόν ήταν σημαντική για να λάβει τις αποφάσεις του. Τα επαρκώς υδροδοτούμενα μέρη, αποτελούσαν συχνά τόπους στρατοπέδευσης των Μακεδόνων. Καθώς οι εκστρατείες ξεκινούσαν στις αρχές της άνοιξης, τα νερά των βροχών γέμιζαν, μαζί με τα χιόνια που έλιωναν, ποτάμια και ρέματα.
Εφοδιασμός από τη θάλασσα ή πλωτούς ποταμούς
Παρά τα προσεκτικά χαραγμένα δρομολόγια, δεν αρκούσαν πάντα οι ποσότητες σιτηρών και νερού. Αυτό συνέβαινε συνήθως, όταν ακολουθούνταν δρομολόγια σε περιοχές που είχαν λεηλατηθεί. Ακόμα χειρότερα ήταν τα πράγματα κατά τη διάσχιση ερήμων. Τότε γινόταν επιτακτική η ανάγκη για ανεφοδιασμό του στρατού από τον στόλο, κατά μήκος της ακτογραμμής ή από πλωτούς ποταμούς. Ένα εμπορικό πλοίο της εποχής μπορούσε να μεταφέρει ως και 400 τόνους εφοδίων. Έτσι, οι θαλάσσιες μεταφορές ήταν πρώτες σε προτιμήσεις ανεφοδιασμού των στρατών εκείνα τα χρόνια, αλλά και παλαιότερα, όπως έγινε π.χ. με τον Ξέρξη κατά την εκστρατεία του στην Ελλάδα.
Υπηρεσία πληροφοριών: το πρότυπο των Βρετανών, ως σήμερα!
Οι διαθέσεις των λαών που θα συναντούσαν τα μακεδονικά στρατεύματα ήταν άγνωστες. Φημολογίες και αφηγήσεις περιηγητών ήταν επισφαλείς. Έτσι, αναλάμβανε δράση η υπηρεσία πληροφοριών. Συγκέντρωνε τα απαραίτητα στοιχεία, για να μπορούν οι επιτελείς μετά την επεξεργασία τους να έχει την καλύτερη δυνατή εικόνα της προς κατάκτηση περιοχών. Η αξιολόγηση των πληροφοριών αυτών οδηγούσε στη σωστή προετοιμασία και προπαρασκευή από πλευράς επιτελείου για τις επόμενες κινήσεις του στρατού σε όλα τα επίπεδα. Η Βρετανική Υπηρεσία Πληροφοριών μελετά μέχρι σήμερα τις μεθόδους της υπηρεσίας πληροφοριών του Αλέξανδρου, τις οποίες θεωρεί αξιόπιστες και αποτελεσματικές.
Μετεωρολογικά και άλλα
Οι καιρικές συνθήκες ήταν αναμφισβήτητα ο πιο απρόβλεπτος και αστάθμητος παράγοντας που αντιμετώπισαν οι Μακεδόνες. Επιστήμονες και αστρονόμοι που συνόδευαν το στράτευμα, συνήθως προέβλεπαν με αρκετά μεγάλη ακρίβεια τις καιρικές συνθήκες, αλλά υπήρχαν και τα απρόοπτα, κάτι που άλλωστε συμβαίνει μέχρι σήμερα. Ένα από αυτά οδήγησε στον τερματισμό της προέλασης στην Ινδία, στην έρημο της Γεβρωσίας, στο σημερινό Βελουχιστάν. Ενώ ο Οκτώβριος, τότε έφτασε εκεί ο στρατός, θεωρείται ο κατεξοχήν μήνας που σταματούν οι μουσώνες, κάποια μέρα φύσηξαν δυνατοί άνεμοι.
Η εμπροσθοφυλακή πανικοβλήθηκε, το ίδιο και οι ανιχνευτές αλλά και η ηγεσία που δεν μπόρεσε να βρει τον δρόμο προς τη θάλασσα όπου περίμενε ο στόλος. Ωστόσο, η ιδιοφυΐα του Αλέξανδρου και η σωστή εφαρμογή των σωστών μεθόδων ΔΜ έσωσαν όλους τους οπλίτες. Υπήρχαν βέβαια και άλλες ενέργειες που αφορούσαν την επιχειρησιακή πλευρά της εκστρατείας. Σύναψη συμμαχιών, διορισμός τοπικών αρχόντων, τοποθέτηση φρουρών στις κατακτημένες περιοχές, καταγραφή ιστορικών γεγονότων από τους χρονογράφους, χαρτογράφηση άγνωστων περιοχών, οι μικτοί γάμοι ακόμα και… η διαχείριση των λυμάτων των στρατιωτών ήταν θέματα που απασχολούσαν τους επιτελείς του Αλέξανδρου. Πολλές από τις μεθόδους του Αλέξανδρου χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, σε εξελιγμένη και διευρυμένη μορφή από τον επιχειρηματικό κόσμο.
Επίλογος
Είδαμε τη μεγάλη σημασία της ΔΜ για την επιχειρησιακή ικανότητα ενός στρατεύματος. Ο Αλέξανδρος θεωρείται κορυφαίος και πρωτοπόρος και σ’ αυτόν τον τομέα. Ο ευφυής τρόπος λήψης αποφάσεων σε θέματα ΔΜ, η ταχύτητα υλοποίησής τους και η διαχρονικότητά τους αποτελούν αντικείμενα μελέτης των εμπορικών και βιομηχανικών τμημάτων πανεπιστημίων διεθνώς. Οι Η.Π.Α., σε συνεργασία με κορυφαίους επιστήμονες προχώρησαν στη διερεύνηση και βελτίωση της ΔΜ. Όσο για τον Αλέξανδρο; Η διαχείριση όλων των θεμάτων μιας τέτοιας στρατιάς, με τα υπάρχοντα μέσα της εποχής αποτελεί έναν άθλο και αποδεικνύει ότι ο Αλέξανδρος ήταν όχι απλά ο κορυφαίος στρατηλάτης όλων των εποχών, αλλά γενικότερα, μια στρατιωτική ιδιοφυΐα που δημιουργεί μόνο αισθήματα υπερηφάνειας στους, πραγματικούς Έλληνες…
Πηγή: ΑΘΑΝΑΣΙΟΣ Κ. ΣΟΛΑΣ, «Η ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΜΕΡΙΜΝΑ ΣΤΟΝ ΣΤΡΑΤΟ ΤΟΥ ΜΕΓΑΛΟΥ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ», ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ «ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΗ ΙΣΤΟΡΙΑ», τ. 171, ΑΠΡΙΛΙΟΣ 2011, ΓΝΩΜΩΝ ΕΚΔΟΤΙΚΗ
Συνεχίζοντας σε αυτό τον ιστότοπο αποδέχεστε την χρήση των cookies στη συσκευή σας όπως περιγράφεται στην πολιτική cookies
Μάθετε περισσότερα εδώ
Αποδοχή