Ο τίτλος του παρόντος σημειώματος είναι συνειδητά παρακινητικός και απευθύνεται προς όλους όσους είναι παρόντες στα δημόσια πράγματα με κάθε τρόπο. Πρωτίστως στα πολιτικά πρόσωπα αλλά όχι μόνο σε αυτά – σε ένα ευρύτερο οικοσύστημα ανθρώπων που μπορούν να αποφασίζουν, να επηρεάζουν, να καθορίζουν και να επιλέγουν.
Αφορμή για αυτό το σημείωμα είναι η είδηση – όχι πρωτοφανής ούτε πρωτάκουστη δυστυχώς – για την ποιότητα του αέρα στη Θεσσαλονίκη. Για πολλοστή φορά έρχεται μια έρευνα, μια μελέτη, μια αποτύπωση μετρήσεων και κρούει τον κώδωνα του κινδύνου. Ενός κινδύνου που δεν είναι θεωρητικός, ούτε μακροπρόθεσμος – προκαλεί θανάτους, επιβάρυνση της δημόσιας υγείας και σειρά προβλημάτων.
Η ατμοσφαιρική ρύπανση όμως είναι η αφορμή. Με αφορμή αυτήν την είδηση – και πιο σωστά με αυτήν την πραγματικότητα – δικαιούμαστε να ζητήσουμε τα τρία σημεία του τίτλου. Αλλάξτε προτεραιότητες – αυξήστε τις προσπάθειες – συνεργαστείτε υπερτοπικά για να μπορέσουμε να βελτιώσουμε άμεσα και ορατά τα πράγματα.
Για χρόνια η πόλη αλλά και η χώρα έζησε εντός της οικονομικής κρίσης. Τότε, τα χρόνια εκείνα, όποιος έλεγε κάτι πέραν του «οικονομικού», φάνταζε γραφικός και ανεπίκαιρος. Σήμερα όμως δεν είμαστε σε εκείνη τη συνθήκη – και ευτυχώς. Τότε, η επιβίωση ήταν η πρώτη προτεραιότητα. Σήμερα όμως, η συγκυρία έχει αλλάξει. Υπάρχουν χρηματοδοτικά εργαλεία, ευρωπαϊκοί πόροι, Ταμείο Ανάκαμψης, νέα ΕΣΠΑ. Υλοποιούνται έργα, προχωρούν υποδομές, ολοκληρώνονται παρεμβάσεις που συζητούνταν επί δεκαετίες. Παρόλα αυτά όμως κάτι ( ή περισσότερα) πρέπει να αλλάξει.
Κι όμως, και σήμερα κάτι φαίνεται να (μας) λείπει. Η δική μου εκτίμηση είναι πως απουσιάζει η σωστή ιεράρχηση. Γιατί δεν αρκεί να γίνονται έργα – πρέπει να γίνονται τα σωστά έργα, με τη σωστή σειρά, στον σωστό χρόνο. Η πόλη δεν μπορεί να λειτουργεί ακόμη με τα αναπτυξιακά και πολεοδομικά αντανακλαστικά της δεκαετίας του ’90. Τα προβλήματα του 2026 δεν αντιμετωπίζονται με σχέδια του 1996. Χρειαζόμαστε ανανέωση ατζέντας. Ταχύτερους ρυθμούς. Και κυρίως, μια κοινή μητροπολιτική αντίληψη, γιατί τα προβλήματα δεν σταματούν στα διοικητικά όρια των δήμων. Η ατμοσφαιρική ρύπανση δεν αναγνωρίζει σύνορα μεταξύ Κεντρικού Δήμου, δυτικών συνοικιών ή ανατολικών προαστίων. Το ίδιο και οι πλημμύρες. Το ίδιο και η κυκλοφοριακή ασφυξία. Το ίδιο και η στεγαστική πίεση. Κι όμως, εξακολουθούμε να τα διαχειριζόμαστε αποσπασματικά. Αν θέλουμε να είμαστε ειλικρινείς, οφείλουμε να πούμε καθαρά ποια είναι τα έξι πραγματικά κρίσιμα μέτωπα για τη Θεσσαλονίκη.
1. Ατμοσφαιρική ρύπανση – δημόσια υγεία : Η ποιότητα του αέρα δεν είναι περιβαλλοντικό ζήτημα χαμηλής προτεραιότητας. Είναι ζήτημα ζωής και προσδόκιμου. Κυκλοφορία, παλαιός στόλος οχημάτων, καύσεις για θέρμανση, βιομηχανική δραστηριότητα, λιμάνι – όλα συνθέτουν ένα σύνθετο πρόβλημα. Χρειαζόμαστε:
• Συστηματική παρακολούθηση και διαφάνεια δεδομένων.
• Επιτάχυνση ανανέωσης στόλου αστικών συγκοινωνιών.
• Πράσινο
• Κίνητρα για ενεργειακή αναβάθμιση κτιρίων.
• ΜΜΜ
Η υγεία των πολιτών δεν μπορεί να είναι παράπλευρη απώλεια της ανάπτυξης.
2. Ανθεκτικότητα – αντιπλημμυρικά και κλιματική προσαρμογή: Η ανθεκτικότητα πρέπει να προηγείται των έργων βιτρίνας. Δίκτυα όμβριων, πράσινες υποδομές, διαχείριση υδάτων σε μητροπολιτικό επίπεδο, προστασία ρεμάτων. Η κλιματική κρίση δεν είναι μελλοντικό σενάριο· είναι παρούσα συνθήκη.
3. Συγκοινωνία – μέσα σταθερής τροχιάς: Η πόλη ασφυκτιά κυκλοφοριακά. Το μετρό είναι αναγκαίο και πρέπει άμεσα να φτάσει δυτικά και μετά στο αεροδρόμιο. Χρειαζόμαστε δίκτυο μεγάλο, συνεκτικό, ενιαίο – όχι αποσπασματικές λύσεις. Προαστιακός, διασύνδεση με περιφερειακούς οικισμούς, park & ride, μικροκινητικότητα κ.ο.κ. Η μετακίνηση πρέπει να επανασχεδιαστεί ως μητροπολιτικό σύστημα, όχι ως δημοτική αρμοδιότητα.
4. Ελεύθεροι χώροι – ποιότητα ζωής: Η πόλη έχει ανάγκη από ανάσες, όχι μόνο από αναπλάσεις. Πραγματικοί ελεύθεροι χώροι με συνέχεια, προσβασιμότητα και πράσινο. Η αναλογία πρασίνου ανά κάτοικο παραμένει χαμηλή. Η αναβάθμιση πρώην στρατοπέδων, η προστασία αδόμητων εκτάσεων και η σύνδεσή τους με μέσα σταθερής τροχιάς είναι ζήτημα στρατηγικής.
5. Φθηνότερη στέγη – νέα πολεοδομική αντίληψη: Η στεγαστική πίεση αυξάνεται. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι μόνο η ανοικοδόμηση στο ήδη κορεσμένο κέντρο. Απαιτείται μια σειρά πρωτοβουλιών όπως αξιοποίηση ανενεργού κτιριακού αποθέματος και ανάπτυξη οικιστικών ζωνών γύρω από τον αστικό πυρήνα, συνδεδεμένων με προαστιακό. 40 χιλιόμετρα έξω από τη Θεσσαλονίκη υπάρχουν χωριά, οικισμοί, κωμοπόλεις με άδεια σπίτια λόγω δημογραφίας – μια έξυπνη και τολμηρή ιδέα να τα αξιοποιήσουμε θα έδινε λύση.
6. Ανάπτυξη με υποδομές: Μόνον η ανάπτυξη με τις συνοδές υποδομές μπορεί να φέρει υπεραξία στην πόλη και όχι απλή αναδιανομή του υπάρχοντος πλούτου. 6ος προβλήτας στο λιμάνι η κορυφαία ίσως αναπτυξιακή προτεραιότητα πρέπει να συνδυαστεί με σιδηρόδρομος, κέντρα logistics κ.ο.κ. Η τουριστική μονοκαλλιέργεια δεν μπορεί να είναι το κουτάκι που κάνει μια ολόκληρη μητροπολιτική περιοχή αναπτυξιακό all in.
Όλα αυτά έχουν σίγουρα ειπωθεί και γραφτεί ξανά. Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν μητροπολιτική διαχείριση. Τα όρια των σημερινών δήμων αλλά και οι αντικειμενικές τους δυνατότητες – η φέρουσα ικανότητά τους με άλλα λόγια- δεν αντιστοιχίζεται με την ανάγκη.
Πριν όμως ολοκληρώσουμε άλλο ένα σημείωμα με ευχολόγια για τις μεγάλες αλλαγές που δεν έρχονται, ας γράψουμε τις σκέψεις μας βάζοντας στη σύνταξη υποκείμενα και αντικείμενα. Πρέπει το πολιτικό προσωπικό της περιοχής – ανεξαρτήτως βαθμού, θέσης, κόμματος, οι δημοσιολογούντες, οι δημοσιογράφοι, οι opinion makers, η ηγεσία κάθε τομέα – επιχειρηματικού, πνευματικού, ακαδημαϊκού, να ξαναδεί τις προτεραιότητες του τόπου. Επανιεράρχηση, για να μην χάσουμε μια ευκαιρία που υπάρχει σήμερα. Και βέβαια, πρέπει να δούμε ξανά και τους ρυθμούς μας. Πρέπει οι προσπάθειες να ενταθούν, οι ρυθμοί να ανέβουν – όποιος έχει μία κάποια επαφή επαγγελματικής φύσεως με την Αθήνα ( όχι με το εξωτερικό) θα δει ότι οι ρυθμοί είναι διαφορετικοί. Ας το κρατήσουμε και αυτό στο πίσω μέρος του μυαλού μας.