Το καθεστώς της Ισλαμικής Δημοκρατίας του Ιράν είναι ένα θεοκρατικό, υπερσυγκεντρωτικό πολιτικό σύστημα με ισχυρούς ελεγκτικούς μηχανισμούς (Ισλαμικές Φρουρές Επανάστασης — IRGC, Basij, δικαστικό σώμα, σύστημα διαχείρισης πληροφοριών).
Πόσο εφικτή είναι η αλλαγή του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν – Τα επικρατέστερα σενάρια
Δημήτρης ΣταθακόπουλοςΔρα Παντείου Πανεπιστημίου
Συνεργάτη του Εργαστηρίου Τουρκικών & Ευρασιατικών Μελετών ( ΕΤΕΜ) του Πανεπιστημίου Πειραιά
Νομικού , Οθωμανολόγου – Τουρκολόγου
Η εξουσία του κορυφώνεται στον Άγιο Ηγέτη (Supreme Leader), με έλεγχο επί του στρατού, των ΜΜΕ, των οικονομικών πόρων και θεσμικών μηχανισμών, δηλ. σε μία δομή που έχει αντέξει πολυετείς αντιφάσεις, κυρώσεις και πολεμικές εντάσεις.
Υπάρχουν δύο βασικοί «μοχλοί» που θεωρητικά θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε αλλαγή του καθεστώτος Χαμενεΐ:
Παρατεταμένη οικονομική αποσταθεροποίηση (υψηλός πληθωρισμός, κατάρρευση νομίσματος, ανεργία, κοινωνική δυσαρέσκεια) που αποτελεί πολύ σημαντικό παράγοντα για την υπονόμευση της κοινωνικής συναίνεσης.
Συμβολικές εκδηλώσεις επαναστατικής μνήμης (π.χ. Chehelom) που μετατρέπονται σε ευρύτερη κινητοποίηση , ένας δείκτης που ήδη παρατηρείται πρόσφατα.
Έλλειψη εμπιστοσύνης στις εκλογικές διαδικασίες, λόγω περιορισμένου πολιτικού πλαισίου και ελέγχου υποψηφίων από το καθεστώς, κάτι που αποτελεί ένα δομικό πιθανό αίτιο αυξημένης αντίδρασης.
Όμως, το καθεστώς έχει ισχυρούς μηχανισμούς καταστολής και επιτήρησης (IRGC, Basij), ακόμα και σε μεγάλης κλίμακας αντίδραση.
Οι αντίστοιχες κινητοποιήσεις έως τώρα (2026) δεν έχουν καταφέρει να προκαλέσουν στρατιωτική κατάρρευση ή μαζική αποστασιοποίηση από το καθεστώς.
Επομένως, η εσωτερική πίεση μπορεί να εκδηλωθεί, αλλά μια πλήρης αλλαγή καθεστώτος μόνο από την λαϊκή κινητοποίηση απαιτεί μαζική και συντονισμένη συμμετοχή των στρατηγικών κοινωνικών στρωμάτων, κάτι που μέχρι σήμερα δεν έχει επιτευχθεί παρά την αυξημένη αναταραχή.
Β) Εξωτερική Πίεση, στρατιωτικές ενέργειες ή διεθνής παρέμβαση:
Τα διεθνή δημοσιεύματα αναφέρουν ότι η ηγεσία των ΗΠΑ έχει συζητήσει σενάρια στοχευμένων επιθέσεων που θα μπορούσαν να καταλήξουν σε αλλαγή καθεστώτος.
Παρόμοιας λογικής ανάλυση αναφέρει πως το Ισραήλ θέλει να κάνει επιθέσεις που να αποσκοπούσαν όχι μόνο σε στρατιωτικούς στόχους αλλά και “να αποσταθεροποιήσουν τις θεμέλιες δομές” του καθεστώτος.
Ωστόσο:
Το Ιράν διατηρεί μεγάλα συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας, περιφερειακές συμμαχίες (π.χ. με σιιτικούς παραστρατιωτικούς σχηματισμούς) και δυνατότητα πολέμου αντεκδίκησης.
2) Οι ΗΠΑ και το Ισραήλ εκτιμούν τους κινδύνους μιας τέτοιας κίνησης (ευρύτερος πόλεμος, αύξηση τιμών ενέργειας, περιφερειακή αποσταθεροποίηση).
Το παράδειγμα του Ιράκ (2003) δείχνει πώς μια στρατιωτική επέμβαση μπορεί να καταστρέψει ένα καθεστώς αλλά όχι να δημιουργήσει σταθερή μεταβατική κυβέρνηση.
Επομένως, η στρατιωτική επιλογή μπορεί να ανατρέψει προσωρινά την ιρανική κυβέρνηση, αλλά η δημιουργία νέου, βιώσιμου πολιτικού καθεστώτος σε ένα θεοκρατικό και υπερσυγκεντρωτικό κράτος θα ήταν πολύ πιο περίπλοκη και επικίνδυνη.
Παρακάτω συνοψίζονται τα πιο ρεαλιστικά σενάρια μετασχηματισμού.
Διατηρούμενη κρίση χωρίς κατάρρευση: Συνέχιση διακυμάνσεων και εντάσεων (εσωτερικές διαμαρτυρίες & διεθνής πίεση), αλλά το καθεστώς επιβιώνει, ενισχύοντας την καταστολή.
Αποτέλεσμα: σταδιακή αυστηροποίηση της πολιτικής, περιορισμός εξαρχής κινητοποιήσεων.
Μεταρρυθμιστική αποκλιμάκωση: Προσωρινές υποχωρήσεις από το καθεστώς (π.χ. οικονομικές/πολιτικές μεταρρυθμίσεις) ώστε να ανακουφιστεί η λαϊκή δυσαρέσκεια, χωρίς αλλαγή ηγεσίας. Αυτό μπορεί να συμβεί αν η ηγεσία θεωρήσει ότι η πλήρης αλλαγή καθεστώτος θα ήταν πιο επικίνδυνη από μερική εκτόνωση.
Εσωτερική αλλαγή χωρίς ξένη εισβολή. Μία πιθανότητα (μικρότερης πιθανότητας αλλά ουσιαστική) είναι η στασιμότητα που μετατρέπεται σε λαϊκή επανάσταση με συμμετοχή στρατιωτικών στοιχείων, σπάζοντας την ενότητα του καθεστώτος.
Ξένη στρατιωτική παρέμβαση με κατάρρευση: Σ’ ένα πιο ακραίο σενάριο, η στρατιωτική επίθεση από εξωτερικές δυνάμεις (π.χ. συμμαχίες ΗΠΑ–Ισραήλ) θα μπορούσε να αποδυναμώσει πλήρως τους θεσμούς και να ανοίξει τον δρόμο για αλλαγή.
Αυτό όμως συνοδεύεται από σημαντικό ρίσκο ευρύτερης περιφερειακής σύγκρουσης, πολιτικής αποσταθεροποίησης και πιθανής εμφύλιας διαμάχης.
4) Εκτίμηση μελλοντικών πιθανοτήτων (ποσοτικοποιημένη υπόθεση)
Είναι σημαντικό να σημειωθεί ότι εκτιμήσεις τύπου “47% πιθανότητα αλλαγής καθεστώτος πριν από το 2027” αποτυπώνονται σε διεθνείς αγορές στοιχημάτων, αλλά όχι σε επίσημη ανάλυση πολιτικών εξελίξεων.
Μία πιο συντηρητική εκτίμηση (με βάση τρέχουσες αναλύσεις και προηγούμενα ιστορικά παραδείγματα), χωρίς στρατιωτική επέμβαση δίνουν, 10–25% πιθανότητες ουσιαστικής αλλαγής μέχρι το 2028.
Με σημαντική εξωτερική στρατιωτική επίθεση, δίνουν 25–40% πιθανότητες μεταβολής του πολιτικού συστήματος, καθώς τα ρίσκα και τα κόστη αυξάνονται αναλογικά.
Μαζική λαϊκή εξέγερση με στρατιωτική αποστασιοποίηση:
Αυτές οι εκτιμήσεις βασίζονται σε συγκλίνουσες αναλύσεις ότι το καθεστώς έχει δομική ανθεκτικότητα λόγω ελεγκτικών μηχανισμών και ιστορικής εμπειρίας.
Η αλλαγή του θεοκρατικού καθεστώτος στο Ιράν είναι τεχνικώς εφικτή υπό συνδυασμό εσωτερικής κρίσης και εξωτερικών παραγόντων, αλλά παραμένει ένα σύνθετο, μη γραμμικό και υψηλού ρίσκου πολιτικό φαινόμενο.
Οποιαδήποτε πρόβλεψη για τέτοια αλλαγή πρέπει να λαμβάνει υπόψη τα ακόλουθα:
Δημογραφική και κοινωνική πίεση.
Οικονομική κατάρρευση και παγκόσμιες κυρώσεις.
Στρατιωτική δυναμική και ρόλο ξένων δυνάμεων.
Μεταβατικά σενάρια πολιτικής μετάβασης.
Πιθανότητα εμφύλιας σύγκρουσης και περιφερειακής αποσταθεροποίησης.
Ακριβώς επειδή η κατάσταση είναι τόσο πολυπαραγοντική και ρευστή, κάθε εκτίμηση πιθανότητας αλλαγής καθεστώτος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως υπόθεση εργασίας ή πιθανολόγηση σε κάποιο βάθος χρόνου και όχι ως προκαθορισμένη βεβαιότητα.
Ο Δημήτρης Σταθακόπουλος είναι Οθωμανολόγος-τουρκολόγος, διδάκτορας του Παντείου Πανεπιστημίου και συνεργάτης του Εργαστηρίου Τουρκικών και Ευρασιατικών Μελετών στο Πανεπιστήμιο Πειραιά.