Τι αλλαγές φέρνει στο πεδίο της Λογοτεχνίας η ΤΝ; Θα αλλάξει το περιεχόμενο και με ποιον τρόπο; Πως θα εξελιχθεί η δημιουργική εργασία συγγραφέων και μεταφραστών; «Καθώς θα εκχωρούμε στις μηχανές όλο και περισσότερες δεξιότητές μας, κάτι που γίνεται με πολλαπλούς τρόπους σήμερα, θα γινόμαστε όλο και περισσότερο χρήστες και όλο και λιγότερο δημιουργοί» λέει στο tvxs o Κώστας Κατσουλάρης πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων.
Σημειώνει δε με έμφαση πως στο προσεχές συνέδριο που θα προσπαθήσει να χαρτογραφήσει τις αλλαγές που φέρνει το τσουνάμι της ΤΝ, ήδη αρκετοί ομιλητές από το εξωτερικό στις ομιλίες τους χρησιμοποιούν τη φράση «Ο θάνατος του συγγραφέα».
Σκοπός του Διεθνούς Συνεδρίου «Γράφω, μεταφράζω, σκέφτομαι στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τι σημαίνει να είσαι συγγραφέας σήμερα» που διοργανώνει η Εταιρεία Συγγραφέων 27-28 Φεβρουαρίου στο Ινστιτούτο Γκαίτε, είναι η ανάδειξη των μεγάλων ζητημάτων που προκύπτουν από τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη συμμετοχή πάνω από 25 διακεκριμένων Ελλήνων και ξένων συγγραφέων, μεταφραστών/τριών, πανεπιστημιακών και ειδικών ερευνητών/τριών από 5 χώρες, οι οποίοι θα επιχειρήσουν να απαντήσουν σε ένα από τα βασικά ερωτήματα που θέτει ο κ. Κατσουλάρης στη συνέντευξη που ακολουθεί: Πώς θα διασωθεί το ανθρώπινο πρόσωπο μέσα σε αυτό το περιβάλλον;
Με ποιον τρόπο θα προσεγγίσει το Συνέδριο το θέμα της Τεχνητής Νοημοσύνης;
Αν και για λόγους συντομίας κάνουμε λόγο για «τεχνητή νοημοσύνη», στην πραγματικότητα εμάς τους ανθρώπους του λόγου μας απασχολεί μια υποπερίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, που είναι τα λεγόμενα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα (Large Language Models). Το γνωστότερο από αυτά, το chatGPT, μας ξάφνιασε όλους μας πριν από δύο χρόνια περίπου, όπως και την ίδια την κοινότητα της τεχνολογίας, με τη φοβερή ευγλωττία και ευρυμάθειά του, την εξαιρετική του ικανότητα να μιμείται είδη λόγου, ακόμη και συγκεκριμένο «ύφος», αν του ζητηθεί.
Αντίστοιχες εξελίξεις έχουμε στον χώρο της λογοτεχνικής μετάφρασης, όπως υπάρχει η τάση υποβιβασμού των μεταφραστών σε επιμελητές ή χρήστες των μηχανών αυτών για ταχύτητα, με ταυτόχρονο υποβιβασμό της παραγόμενης γλώσσας και τους βάθους έκφρασης.
Παράλληλα, ο χώρος της εκπαίδευσης έχει ήδη αλωθεί εκ των έσω από τη χρήση από μαθητές και φοιτητές των LLMs, ενώ και από τα πάνω προωθούνται συστήματα ΤΝ στην εκπαίδευση χωρίς να είναι σαφές ποιος είναι ο σκοπός πίσω από αυτές τις πρωτοβουλίες. Σε αυτά τα πεδία θα κινηθούν οι ομιλίες και οι συζητήσεις στο Διεθνές Συνέδριό μας, που έχει ως σκοπό να αποτελέσει μια συνολική κριτική προσέγγιση απέναντι σε αυτήν την επέλαση, αναδεικνύοντας όπου χρειάζεται και τον ολιγαρχικό και πολιτικά επικίνδυνο χαρακτήρα της.
Τι σημαίνει για συγγραφείς και μεταφραστές η είσοδός της στη ζωή μας; Έχετε αρχίσει να βιώνετε τις συνέπειες;
Οι μεταφραστές είναι οι πρώτοι που έχουν βιώσει τις συνέπειες, μια και συστήματα αυτόματης μετάφρασης υπάρχουν εδώ και χρόνια. Κι εδώ όμως, το ποιοτικό άλμα που έφερε η τεχνητή νοημοσύνη τον τελευταίο καιρό έχει αλλάξει τα δεδομένα, ώστε τώρα να απειλούνται ακόμη και οι μεταφράστριες/ές λογοτεχνικών και απαιτητικών έργων.
Το πρόβλημα της μετάφρασης είναι πολύ σημαντικό, γιατί υπάρχει μια κακή νοοτροπία στον χώρο (που ξεκινάει από τις μεγάλες πλατφόρμες, τύπου Άμαζον, και διαχέεται προς τα κάτω), που προτάσσει τον αυτοματισμό και την ευκολία, υποτιμώντας το κόστος στην ποιότητα και τη συνολική γλωσσική υποβάθμιση που ενδέχεται να επέλθει από την εκχώρηση στις μηχανές των δεξιοτήτων μας.
Για τους συγγραφείς, το πεδίο είναι πιο ασαφές και ρευστό, αλλά ίσως ακόμη περισσότερο απειλητικό, σε βαθύτερο επίπεδο. Ενδεικτικά σας λέω ότι δύο από τις τέσσερις διαλέξεις που θα γίνουν στο Συνέδριό μας από σημαντικούς στοχαστές από άλλες χώρες της Ευρώπης, έχουν στον τίτλο τους τη φράση «ο θάνατος του συγγραφέα», παλιά έκφραση του Ρολάν Μπαρτ που στις μέρες μας αποκτά νέα σημασία, ίσως και πιο πραγματική.
Πώς θα ιεραρχούσατε τα ζητήματα που προκύπτουν ξεκινώντας από το πιο σημαντικό;
Καθώς θα εκχωρούμε στις μηχανές όλο και περισσότερες δεξιότητές μας, κάτι που γίνεται με πολλαπλούς τρόπους σήμερα, θα γινόμαστε όλο και περισσότερο χρήστες και όλο και λιγότερο δημιουργοί. Η καχυποψία απέναντι σε κάθε ανθρώπινο δημιούργημα που δύναται να ψηφιοποιηθεί θα είναι πλέον καθολική και απολύτως δικαιολογημένη.
Πώς θα διασωθεί το ανθρώπινο πρόσωπο μέσα σε αυτό το περιβάλλον; Αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα όλων μας. Ίσως η απάντηση να βρίσκεται στην ενσώματη παρουσία, στην ανθρώπινη φωνή, στην αναζήτηση ενός λόγου έξω από τον μέσο όρο και τις νόρμες, στοιχεία που συναπαρτίζουν, ούτως ή άλλως, καταγωγικά, την περιπέτεια της λογοτεχνίας και τα τελετουργικά της τέχνης.
Τα εργαλεία ΤΝ αυτή τη στιγμή και λάθη κάνουν και χρησιμοποιούν μια γλώσσα τυποποιημένη. Τι θα γίνει αν εξελιχθούν με βάση τις πληροφορίες με τις οποίες τα τροφοδοτούμε;
Υπάρχει αρκετή συζήτηση για το ποια θα είναι η εξέλιξη των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων, και δεν υποστηρίζουν όλοι την ιδέα ότι διαρκώς θα βελτιώνονται. Μια πολύ εύλογη άποψη λέει πως καθόσον τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα θα τρέφονται όλο και περισσότερο με λόγο που έχει παραχθεί από άλλα ΜΓΜ, η ποιότητά τους θα φθίνει.
Την καλύτερη «τροφή», λέει αυτή η άποψη, που ήταν τα μεγάλα έργα της ανθρώπινης διάνοιας (βιβλία), συν ο ανθρώπινος λόγος στο διαδίκτυο όλα αυτά τα τελευταία χρόνια, την έχουν ήδη καταναλώσει. Πλέον, καθώς το διαδίκτυο έχει ήδη σε μεγάλο ποσοστό αλωθεί από την τεχνητή νοημοσύνη, επίκειται ένα καθοδικό σπιράλ σε ό,τι αφορά την ποιότητα του λόγου που θα παράγουν. Δεν μιλάω καθόλου για σκέψη, γιατί αυτά τα μηχανήματα δεν έχουν την ικανότητα να σκέφτονται, αυτό δεν πρέπει να το ξεχνάμε ποτέ.
Πώς θα επηρεάσει τη γλώσσα, την σκέψη και τη συζήτηση γύρω από τα θέματα της λογοτεχνίας και της φιλοσοφίας;
Είναι αδύνατον να γνωρίζουμε. Η εμπιστοσύνη σε παραδοσιακές πηγές γνώσεις, όπως είναι πρωτίστως τα έντυπα βιβλία, είναι μια γραμμή άμυνας που δεν είναι φοβική, αλλά φρόνιμη.
Ποιες είναι οι μεροληψίες, οι «σοφοφύλακες» και οι «στοχαστικοί παπαγάλοι» του chat gpt;
«Σοφοφύλακες» και «στοχαστικοί παπαγάλοι» είναι χαρακτηρισμοί που έχουν αποδοθεί στα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα, για να περιγράψουν αυτή την τάση τους να απαντούν σε όλα, ακόμη κι αν δεν γνωρίζουν την απάντηση, γιατί δεν γνωρίζουν τι σημαίνει να γνωρίζεις, κι ούτε τα νοιάζει.
Φαντάζουν «στοχαστικά», σε μια πρώτη εντύπωση, γιατί μιμούνται τον στοχασμό, αλλά είναι παπαγάλοι γιατί δεν καταλαβαίνουν τι λένε. Στον πυρήνα τους, δεν έχουν μηχανισμό κατανόησης της γλώσσας και της επικοινωνίας, λειτουργούν κυρίως μέσα από την στατιστική, έχοντας πρόσβαση σε τεράστιες βάσεις δεδομένων.
Τι φιλοδοξείτε να προκύψει από το συνέδριο;
Κριτική εγρήγορση απέναντι σε όλα όσα αποφασίζονται για εμάς χωρίς να λαμβάνονται υπόψη οι ανθρώπινες ανάγκες. Ζητήματα φιλοσοφίας του λόγου, αλλά και δημοκρατίας. Με ψυχραιμία αλλά και μαχητικότητα.