Αφιέρωμα στην ανεύρεση των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 κομμουνιστών στην Καισαριανή φιλοξενεί ο Guardian την Κυριακή.
«Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέμεινε περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τέτοια επιρροή» αναφέρει η εφημερίδα και προσθέτει:
«Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς – που θεωρούνται το αποκορύφωμα της αντιναζιστικής αντίστασης της χώρας, η οποία διεξήχθη υπό την ηγεσία των κομμουνιστών – θα ενέπνεαν μερικούς από τους μεγαλύτερους σύγχρονους καλλιτέχνες της χώρας. Ποιητές, τραγουδοποιοί, ζωγράφοι και κινηματογραφιστές έχουν όλοι εμπνευστεί από ένα επεισόδιο που έκτοτε έχει αιχμαλωτίσει τη λαϊκή φαντασία.».
Για το αφιέρωμα, η δημοσιογράφος Έλενα Σμιθ, μίλησε με τον ιστορικό, Βαγγέλη Σακκάτο.
Ακολουθεί το αφιέρωμα του Guardian:
«Στο γεμάτο βιβλία γραφείο του, ο Βαγγέλης Σακκάτος αποτυπώνει τις εικόνες των ανδρών που παρατάσσονται μπροστά σε ένα εκτελεστικό απόσπασμα. Οι εκτελέσεις την Πρωτομαγιά του 1944 τον στοιχειώνουν από τότε που ήταν παιδί.
“Ο ηρωισμός τους έγινε μύθος”, είπε ο βετεράνος αριστερός, ρίχνοντας μια ματιά στις φωτογραφίες που έχουν κυριαρχήσει στον ελληνικό Τύπο τις τελευταίες ημέρες με ένα μείγμα οργής και δέους. “Τα χρόνια μπορεί να πέρασαν, αλλά εγώ δεν τα έχω ξεχάσει”.
Στα 96 του χρόνια, ο Σακκάτος δεν φανταζόταν ποτέ ότι θα ερχόταν η ώρα που θα μπορούσε να “δώσει πρόσωπο” στους πρωταγωνιστές μιας τραγωδίας που θα έμελλε να μείνει στην ιστορία ως μια από τις χειρότερες θηριωδίες της ναζιστικής κατοχής. Οι 200 κομμουνιστές, που εκτελέστηκαν από πυρά πολυβόλων στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, μόλις ένα μίλι μακριά από το διαμέρισμά του στον πρώτο όροφο, σκοτώθηκαν σε αντίποινα για την θανατηφόρα επίθεση σε έναν Γερμανό στρατηγό που είχε στήσει ενέδρα κομμουνιστών ανταρτών λίγες μέρες νωρίτερα.
Οι φωτογραφίες απεικονίζουν τους άνδρες να περπατούν στο πεδίο βολής στην Αθήνα, με τα κεφάλια τους ψηλά καθώς κοιτάζουν, άφοβα, την κάμερα. Είναι γνωστό ότι πήγαν στον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια σε μια τελευταία πράξη αντίστασης.
“Αυτό ακούγαμε πάντα”, είπε ο Σακκάτος, ο οποίος επί χρόνια άσκησε πιέσεις σε άλλους αριστερούς για την ανέγερση ενός μνημείου προς τιμήν τους. “Και τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας”.
Μέχρι την περασμένη εβδομάδα, όταν οι φωτογραφίες δημοσιεύτηκαν στο eBay από τον Tim de Craene, έναν Βέλγο συλλέκτη που ειδικεύεται σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, δεν ήταν γνωστή η ύπαρξή τους.
Ελλείψει οπτικών στοιχείων, η μαρτυρία των τελευταίων στιγμών των κομμουνιστών βασιζόταν στα χειρόγραφα σημειώματα που οι άνδρες είχαν πετάξει έξω από τα φορτηγά καθώς οδηγούνταν στον θάνατο από το Μπλοκ 15, το διαβόητο στρατόπεδο στο Χαϊδάρι, στα δυτικά περίχωρα της ελληνικής πρωτεύουσας, όπου κρατούνταν πολιτικοί κρατούμενοι.
Την Παρασκευή, μετά από ημέρες διαμαρτυριών μετά την εμφάνιση των φωτογραφιών, το ελληνικό υπουργείο Πολιτισμού δήλωσε ότι είχε υπογράψει προκαταρκτική συμφωνία με τον De Craene για την αγορά των φωτογραφιών και ότι εκείνος τις είχε αποσύρει από την πώληση.
Οι εκτυπώσεις, που πιστεύεται ότι έχουν τραβηχτεί από τον Χέρμαν Χόιερ, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, αποτελούν «μνημείο εξαιρετικής ιστορικής σημασίας», ανέφερε.
Λίγα γεγονότα στη συλλογική μνήμη ενός έθνους που υπέμεινε περισσότερα από τρία χρόνια γερμανικής κατοχής έχουν ασκήσει τέτοια επιρροή. Οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς -που θεωρούνται το αποκορύφωμα της αντιναζιστικής αντίστασης της χώρας, η οποία διεξήχθη υπό την ηγεσία των κομμουνιστών- θα ενέπνεαν μερικούς από τους μεγαλύτερους σύγχρονους καλλιτέχνες της χώρας. Ποιητές, τραγουδοποιοί, ζωγράφοι και κινηματογραφιστές έχουν όλοι εμπνευστεί από ένα επεισόδιο που έκτοτε έχει αιχμαλωτίσει τη λαϊκή φαντασία.
“Είναι ένα πράγμα να ακούς για την ανδρεία τους και εντελώς διαφορετικό να τη βλέπεις”, είπε ο Γιάννης Έρης, εθελοντής του κομμουνιστικού κόμματος που κάνει ξεναγήσεις στο πεδίο βολής και στο μουσείο εθνικής αντίστασης στην Καισαριανή.
“Τώρα ξέρουμε ότι αντιμετώπισαν το εκτελεστικό απόσπασμα όχι μόνο με τεράστια υπερηφάνεια, αλλά και με τις γροθιές τους ψηλά. Το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν. Δεν φοβόντουσαν αυτό που επρόκειτο να συμβεί. Το έβλεπαν ως τιμή”.
Οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν μήνες πριν οι ηττημένες δυνάμεις του Χίτλερ αρχίσουν να αποσύρονται από την Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1944, περισσότερα από τρία χρόνια αφότου η Βέρμαχτ εισέβαλε στην Αθήνα και τέσσερα αφότου ο Μουσολίνι διέταξε μια ολοκληρωτική εισβολή στην Ελλάδα από την κατεχόμενη από την Ιταλία Αλβανία.
Ο Χόιερ, ο οποίος ήταν τοποθετημένος στη χώρα από το 1943, πιθανότατα ήταν μέρος μιας μονάδας που στάλθηκε από το υπουργείο διαφωτισμού και προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς για να καταγράψει την καθημερινή ζωή σε περιοχές υπό κατοχή.
“Οι εικόνες μας επιτρέπουν να πλαισιώσουμε το δράμα της κατεχόμενης Ελλάδας και μέσα από τα μάτια του κατακτητή”, δήλωσε η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.
Η συλλογή πιστεύεται ότι περιλαμβάνει 262 φωτογραφίες. Ορισμένες φέρουν τη χειρόγραφη σημείωση «Aten 1.5.44» – την ημερομηνία της σφαγής.
Έλληνες ιστορικοί, οι οποίοι εδώ και καιρό στεναχωριούνται για την έλλειψη αρχειακού υλικού από την περίοδο, έχουν χαρακτηρίσει τις φωτογραφίες ως εξαιρετικές, λέγοντας ότι η απροσδόκητη ανακάλυψή τους όχι μόνο θα βοηθήσει στην έρευνα για τις θηριωδίες της ναζιστικής εποχής, αλλά “θα ανοίξει τον χώρο” για περαιτέρω συζήτηση σχετικά με τον αιματηρό εμφύλιο πόλεμο του 1946-49 που ακολούθησε την απελευθέρωση της χώρας.
Για δεκαετίες, το κομμουνιστικό κόμμα, ΚΚΕ, στην Ελλάδα θεωρούνταν παράνομο και η επέτειος μνήμης γεγονότων όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς απαγορευόταν, εν μέρει επειδή η πρόσβαση σε χώρους όπως το πεδίο βολής της Καισαριανής ήταν απαγορευμένη. Μέχρι την κατάρρευση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, οι διαδοχικές δεξιές κυβερνήσεις περιθωριοποίησαν τον ρόλο που έπαιξε η αντίσταση υπό την ηγεσία της αριστεράς κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Τις τελευταίες ημέρες, συγγενείς που έχουν αναγνωρίσει προγόνους τους στις φωτογραφίες έχουν εμφανιστεί απαιτώντας να αναγνωριστούν επιτέλους τα γεγονότα μιας περιόδου που είναι γεμάτη με τέτοιο τραύμα.
“Επιτέλους, έχουμε μια εικονογραφική επιβεβαίωση αυτού που στοιχειώνει την ελληνική αριστερά εδώ και δεκαετίες”, δήλωσε ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο στην Αθήνα. “Αυτές οι εικόνες θα ανοίξουν τον χώρο για μια πολύ αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα, η οποία για τόσο καιρό έχει επισκιαστεί από τις διαιρέσεις του εμφυλίου πολέμου”.
Ενδεικτικό αυτής της μνησικακίας είναι ότι η μαρμάρινη πλάκα που μνημονεύει τους 200 βανδαλίστηκε και θρυμματίστηκε από ακροδεξιούς βανδάλους λίγες ώρες αφότου οι φωτογραφίες ήρθαν στο φως της δημοσιότητας το περασμένο Σαββατοκύριακο.
Την Παρασκευή, το μνημείο προς τιμήν των νεκρών, μπροστά από τον τοίχο όπου πυροβολήθηκαν οι άνδρες, καλύφθηκε με ένα σμήνος από κόκκινα γαρύφαλλα, μαρτυρία, λένε αξιωματούχοι, της αύξησης των επισκεπτών που θέλουν να αποτίσουν φόρο τιμής.
“Υπήρξε μια τεράστια συναισθηματική αντίδραση σε αυτές τις εικόνες”, δήλωσε ο Αναστάσης Γκίκας στο τμήμα ιστορίας της κεντρικής επιτροπής του κομμουνιστικού κόμματος. “Έχουμε κατακλυστεί από κλήσεις από απογόνους των νεκρών συντρόφων μας που ζητούν την επιστροφή των φωτογραφιών στην Ελλάδα. Εδώ ανήκουν και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια για να τις δουν όλοι”».