Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: Η ιστορικός που επαναπροσδιόρισε την εικόνα του Βυζαντίου
Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ (1926-2026) έφυγε από τη ζωή τιμώμενη όπως ελάχιστοι άνθρωποι του πνεύματος. Το εκτενές επιστημονικό της έργο αναγνωρίστηκε εκ νέου ως θεμελιώδες, η συμμετοχή της στην Αντίσταση κατά του ναζισμού αναδείχθηκε ως κρίσιμος σταθμός της νεότητας και της διαμόρφωσής της, ενώ η λαμπρή πανεπιστημιακή της διαδρομή στη Γαλλία και στη διεθνή ιστοριογραφία προβλήθηκε σε όλο της το εύρος. Όσοι τη γνώρισαν ή συνεργάστηκαν μαζί της μίλησαν για μια προσωπικότητα με πνευματική ευρύτητα, διορατικότητα και σπάνιο κύρος.
Ποια ήταν όμως η αφετηρία πάνω στην οποία οικοδόμησε τη διεθνή της αναγνώριση, την επιστημονική της ταυτότητα και τη φήμη της; Η διαπίστωση ότι υπήρξε μία από τις πιο εμβληματικές μορφές της σύγχρονης βυζαντινολογίας, με καθοριστική συμβολή στη μελέτη της βυζαντινής ιστορίας και ευρεία αποδοχή στον ακαδημαϊκό κόσμο, δεν αρκεί για να αποδώσει το μέγεθος της επιρροής της. Το έργο της ξεπέρασε τα στενά όρια της πανεπιστημιακής έρευνας, επηρεάζοντας τη δημόσια ιστορία και συμβάλλοντας ουσιαστικά στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ιστορικής συνείδησης.
Το έργο που αποκατέστησε το Βυζάντιο στη θέση που του αξίζει
Ας θυμηθούμε καταρχάς τα σημαντικότερα έργα της: Έρευνες για τη διοίκηση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας τον 9ο και 10ο αιώνα (1960), Το Βυζάντιο και η θάλασσα (1966), Μελέτες για τη διοικητική και κοινωνική διάρθρωση του Βυζαντίου (1971), Βυζάντιο, η χώρα και τα εδάφη (1976), Η πολιτική ιδεολογία της βυζαντινής αυτοκρατορίας (L’ ideologie politique de l’ empire Byzantine, 1976 ― . μετάφραση. Τ. Δρακοπούλου, Ψυχογιός) και Βυζαντινή γεωγραφία, ιστορική γεωγραφία του μεσογειακού κόσμου. Στα βιβλία της περιλαμβάνονται, επίσης, Η Σμύρνη ανάμεσα σε δύο τουρκικές κατοχές (1975), Η διασπορά στο Βυζάντιο (1995), The Making of Europe (2000), Γιατί το Βυζάντιο (2010), Σας μιλώ για το Βυζάντιο (2014), Πόσο ελληνικό είναι το Βυζάντιο; Πόσο Βυζαντινοί οι Νεοέλληνες; (2016) και Μικρασία, καρδιά του ελληνισμού (2021). Με έργα σαν κι αυτά, η Αρβελέρ απομακρύνθηκε από την παλαιότερη, δυτικοκεντρική αντίληψη που αντιμετώπιζε το Βυζάντιο ως «παρακμιακό» ή «ανατολίζον» κράτος, για να το αναδείξει ως μια πολυεθνική, συνεκτική και ανθεκτική αυτοκρατορία, με ισχυρή διοικητική δομή και πολιτισμική δυναμική.
Με την προσέγγισή της έδωσε έμφαση στη συνέχεια του ρωμαϊκού κράτους, στη διοικητική και ιδεολογική συνοχή της αυτοκρατορίας και στον ρόλο της βυζαντινής πολιτικής σκέψης στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής ταυτότητας, επηρεάζοντας έτσι τη διεθνή βιβλιογραφία και συμβάλλοντας στην ένταξη του Βυζαντίου στο ευρωπαϊκό ιστορικό αφήγημα. Η μεθοδολογία της Αρβελέρ χαρακτηρίζεται από διεπιστημονικότητα, συνδυάζοντας ιστορία, φιλολογία, γεωγραφία και πολιτική θεωρία, κριτική ανάλυση των πηγών, με έμφαση στη ρητορική και ιδεολογική τους διάσταση και σύνδεση της βυζαντινής ιστορίας με τη σύγχρονη ευρωπαϊκή πραγματικότητα. Μελετώντας τη βυζαντινή κρατική ιδεολογία, έδειξε τον τρόπο με τον οποίο η αυτοκρατορία νομιμοποιούσε την εξουσία και χειριζόταν την πολυεθνοτική της σύνθεση. Διερευνώντας την πολιτική ιδεολογία του Βυζαντίου, τη γεωπολιτική του ελληνικού χώρου, τη σχέση Βυζαντίου-Ευρώπης και την ιστορική συνέχεια του ελληνισμού, η Αρβελέρ έγινε ένα είδος «φάρου» της βυζαντινής ιστοριογραφίας όχι μόνο για τις επιστημονικές της αναλύσεις αλλά και για το πώς κατέγραψε το Βυζάντιο ως οργανικό μέρος της νεότερης Ευρώπης μακριά από κάποιο περιθωριακό ή «ανατολικό» μόρφωμα.
Με το έργο και με τη διδασκαλία της, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ δημιούργησε σχολή σκέψης που μετατράπηκε σε φυτώριο για γενιές ιστορικών. Με τον επιστημονικό, θεσμικό και δημόσιο λόγο της, αναπροσανατόλισε ριζικά την εικόνα του Βυζαντίου, εξακολουθώντας να επηρεάζει μέχρι και σήμερα και την έρευνα και τον δημόσιο διάλογο.
Πηγή:ΑΠΕ-ΜΠΕ