Μια φωτογραφία χίλιες λέξεις. Και εκατό φορές να έχεις διαβάσει για την εκτέλεση των 200, είναι αλλιώς να τους δεις μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα. Και χίλιες φορές να έχεις ακούσει για το θάρρος με το οποίο στέκονταν μπροστά του οι αγωνιστές της εθνικής αντίστασης, είναι αλλιώς να τους βλέπεις καμαρωτούς μπροστά στον θάνατο. Ads Από τις συγκλονιστικές φωτογραφίες που βγήκαν στο φως, η «κοντινή», που τους δείχνει να περπατάνε προς τον τόπο της εκτέλεσης, με συγκίνησε περισσότερο. Με την εξαίρεση του μελλοθάνατου που σηκώνει τη γροθιά του σε μία άλλη, είναι αυτή που δείχνει τα συναισθήματα τους.
Εχουν καταγραφεί φωτογραφικά και άλλες εκτελέσεις στη διάρκεια της κατοχής και στην Ελλάδα, όπως η ιστορική στο Κοντομαρί της Κρήτης. Είναι μία σειρά φωτογραφιών που κόβουν την ανάσα, Δείχνουν ακόμη και τη στιγμή που ο υπολοχαγός Χορστ Τρέμπες διατάζει πυρ. Και στο επόμενο καρέ σωριάζονται οι εκτελεσμένοι.
Στο Κοντομαρί, οι γενναίοι Κρητικοί επίσης κοιτούν σαν να αψηφούν τους Γερμανούς που τους έχουν συγκεντρώσει, όλους τους άνδρες του χωριού από 18 μέχρι 50. Αλλά η φωτογραφία είναι προφίλ και πιο μακρινή. Ads Επίσης, ίσως δεν έχουν συνειδητοποιήσει ακόμη ότι θα τους εκτελέσουν. Το Κοντομαρί ήταν άλλωστε η πρεμιέρα της ναζιστικής θηριωδίας και των μαζικών εκτελέσεων. Η πρώτη μαζική εκτέλεση αμάχων από τις γερμανικές δυνάμεις στην Ευρώπη, κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στο σκοπευτήριο της Καισαριανής, ήξεραν πολύ καλά τι τους περίμενε.
Στις φωτογραφίες που δημοσιεύθηκαν χθες, εστίασα στο πρόσωπο του ψηλού με το άσπρο πουκάμισο. Ενας λεβέντης, πραγματικός. Κανένας φόβος, κανένας δισταγμός.
Αυτός και οι σύντροφοι του κοιτάνε προς τη φωτογραφική κάμερα μάλλον με περιέργεια. Αυτοί οι φτωχοί άνθρωποι, οι περισσότεροι είχαν μείνει φυλακισμένοι χρόνια στην Ακροναυπλία πριν ο φασίστας Μεταξάς τους παραδώσει στους ομοϊδεάτες ναζί, ίσως έβλεπαν κάμερα για πρώτη φορά στη ζωή τους.
Ο ψηλός κοιτάει μπροστά, με το αριστερό του χέρι είναι σαν να προστατεύει τον μικρότερο που βαδίζει δίπλα του. Αιχμάλωτος, όπως όλοι, δεν έχει όπλο παρά μόνο το κορμί του, την ύπαρξη του.
Αν λυγίσει, αν λιποψυχήσει, ξέρει ότι θα κερδίσουν οι εχθροί του. Τους περιφρονεί επιδεικτικά, όπως όλοι αυτοί που στην αντίσταση και αργότερα στον εμφύλιο με τη δοκιμασία των δηλώσεων, κλήθηκαν να διαλέξουν ανάμεσα στην επιβίωση και την αξιοπρέπεια.
Ο φόβος είναι ανθρώπινος, κανείς δεν είναι άφοβος. Εκείνο που μετρούσε τότε όμως ήταν η δύναμη των ιδανικών, της κοινωνικής δικαιοσύνης, της αγάπης για την ελευθερία και την πατρίδα. Αυτή ήταν η δύναμη που τους έκανε άτρωτους, όπως σχεδόν τριάντα χρόνια αργότερα τον Βαλυράκη και τον Παναγούλη.
Ο Σταμάτης Σκούρτης, ένας συγγραφέας και αγωνιστής που έγραψε εκτεταμένα για την τελετουργία των εκτελέσεων, διηγείται ένα επεισόδιο στην πτέρυγα μελλοθανάτων:
«’Παναγιώτη, του λέει ο Αρμένης, ο φύλακας, ”απόψε θα σε πάρουμε… τι θα μου αφήσεις για ενθύμιο;” ”Τ’ αρχίδια μου για καπνοσάκουλο”, του απάντησε κι έτσι έσπασε ο Αρμένης και δεν ξαναμίλησε».
Με όπλο το σώμα του, έσπασε ο Ψηλός τον εχθρό. Τον νίκησε. Στη φωτογραφία, είναι σαν να λέει: «Αντε γ.. ρε φασίστα».
ΥΓ Αργά χθες, μετά τη συγγραφή του άρθρου, κυκλοφόρησε πώς ο Ψηλός ταυτοποιήθηκε. Είναι ο Βασίλης Παπαδήμας, αδελφός του εκδότη και αντιστασιακού Δημήτρη Παπαδήμα. Η φωτογραφία έκανε τη μνήμη του αιώνια.