Η συζήτηση γύρω από τις «ασφαλείς τρίτες χώρες» παρουσιάζεται ως τεχνική λύση για τη διαχείριση του ασύλου. Στην πραγματικότητα, όμως, πρόκειται για μια βαθιά πολιτική απόφαση που υπονομεύει την ίδια την έννοια του ασύλου.
Πίσω από τις διατυπώσεις και τις νομοθετικές πρωτοβουλίες, όπως αυτή που ψηφίστηκε μέσα στην Εβδομάδα στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, υπάρχουν πραγματικές ζωές, άνθρωποι που κινδυνεύουν να βρεθούν σε καθεστώτα όπου οι ελευθερίες περιορίζονται αυθαίρετα και η κρατική καταστολή είναι συστηματική.
Δύο υποθέσεις, από την Τουρκία και το Μαρόκο, φωτίζουν τι σημαίνει στην πράξη αυτή η πολιτική:
Ο Γιάννης-Βασίλης Γιαϊλαλί, Τούρκος πολίτης ποντιακής καταγωγής και ακτιβιστής υπέρ των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, των θρησκευτικών ελευθεριών και της μνήμης του ποντιακού ελληνισμού, βρίσκεται αντιμέτωπος με τον κίνδυνο απέλασης στην Τουρκία μετά την εκ νέου απόρριψη του αιτήματός του για πολιτικό άσυλο.
Έχει ήδη βιώσει τη φυλακή και τις διώξεις εξαιτίας της δημόσιας δράσης και των θέσεών του. Η πιθανότητα επιστροφής του σε ένα περιβάλλον όπου η καταστολή απέναντι σε αντιφρονούντες, δημοσιογράφους και υπερασπιστές δικαιωμάτων αποτελεί καθημερινή πραγματικότητα δημιουργεί εύλογες ανησυχίες για την προσωπική του ασφάλεια και ελευθερία.
Την ίδια στιγμή, στο Μαρόκο, η Ιμπτισάμε «Μπέτι» Λάχγκαρ κρατείται σε συνθήκες απομόνωσης, καταδικασμένη επειδή προχώρησε σε άμβλωση, ενώ πάσχει από καρκίνο των οστών και στερείται την αναγκαία ιατρική περίθαλψη.
Η υγεία της επιδεινώνεται και οι γιατροί προειδοποιούν για μη αναστρέψιμες βλάβες, την ώρα που το κράτος επιλέγει να τη διατηρεί στη φυλακή. Σε ορισμένα καθεστώτα τα δικαιώματα των γυναικών, η σωματική αυτονομία και η ελευθερία της έκφρασης εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως απειλή.
Αυτές οι περιπτώσεις δεν είναι μεμονωμένες. Αντανακλούν μια ευρύτερη πραγματικότητα που έχει καταγραφεί επανειλημμένα από διεθνείς οργανισμούς: φυλακίσεις αντιφρονούντων, περιορισμούς στην ελευθερία του λόγου, διώξεις μειονοτήτων και ποινικοποίηση προσωπικών επιλογών.
Και η σχετική διάταξη για τις «ασφαλείς τρίτες χώρες» σηματοδοτεί μια επικίνδυνη πολιτική κατεύθυνση. Με τη στήριξη της Δεξιάς και της Ακροδεξιάς, ανοίγει ο δρόμος για απόρριψη αιτήσεων ασύλου με βάση γενικευμένες λίστες χωρών και για επιτάχυνση επιστροφών, περιορίζοντας ουσιαστικά την εξατομικευμένη εξέταση κάθε περίπτωσης. Το δικαίωμα στο άσυλο μετατρέπεται σταδιακά από θεμελιώδη προστασία σε διοικητική διαδικασία ταχείας εκκαθάρισης.
Ο χαρακτηρισμός ενός κράτους ως «ασφαλούς» δεν είναι ουδέτερη νομική έννοια. Είναι πολιτική επιλογή με πραγματικές συνέπειες. Σημαίνει ότι η ΕΕ αποδέχεται τον κίνδυνο να στέλνει ανθρώπους σε χώρες όπου η φυλάκιση, η δίωξη ή η στέρηση βασικών δικαιωμάτων είναι καθημερινότητα.
Αυτή η πολιτική δεν ενισχύει την ασφάλεια. Την επαναπροσδιορίζει εις βάρος των πιο ευάλωτων. Υπονομεύει σταδιακά το ίδιο το περιεχόμενο του δικαιώματος στο άσυλο και μετατοπίζει το βάρος από την προστασία των ανθρώπων στη διαχείριση των αριθμών. Όσο περισσότερο επεκτείνεται η λογική των «ασφαλών τρίτων χωρών», τόσο περισσότερο αποδυναμώνεται η ουσία της διεθνούς προστασίας.
Το ερώτημα που τίθεται είναι βαθιά πολιτικό: τι Ευρώπη θέλουμε; Η ασφάλεια δεν μπορεί να οικοδομηθεί πάνω στην αποδόμηση θεμελιωδών δικαιωμάτων ούτε στην ανοχή απέναντι σε αυταρχικές πρακτικές. Αν η Ευρώπη θέλει να παραμένει πιστή στις αξίες της, οφείλει να προστατεύει όσους κινδυνεύουν — όχι να μετατρέπει την έννοια της «ασφαλούς χώρας» σε εργαλείο απομάκρυνσής τους.