Η ιδέα μιας μαύρης Ωραίας Ελένης στην ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν αρκούσε για να ξεσπάσει θόρυβος, με ανάρτηση μάλιστα και του Έλον Μάσκ. Αλλά τι ακριβώς υπερασπιζόμαστε όταν μιλάμε για «αλλοίωση» του μύθου; Τέσσερις άνθρωποι της τέχνης απαντούν.
Η είδηση, ή μάλλον η φημολογία, ότι η Λουπίτα Νιόνγκο ενδέχεται να ερμηνεύσει την “Ωραία Ελένη” στη νέα κινηματογραφική ανάγνωση του Κρίστοφερ Νόλαν προκάλεσε κύμα αντιδράσεων πριν ακόμη στηθεί το πρώτο σκηνικό. Η συζήτηση δεν περιορίστηκε στο αν η επιλογή είναι «τολμηρή» ή «ανατρεπτική». Γρήγορα μετατράπηκε σε πεδίο ιδεολογικής αντιπαράθεσης για το ποιος έχει δικαίωμα να ενσαρκώνει τη μυθολογία και πώς.
Μπροστά σε αυτή τη συζήτηση, τέσσερις σημαντικές φωνές από διαφορετικούς χώρους της τέχνης και της δημόσιας σκέψης τοποθετούνται με σαφήνεια. Ο Κωνσταντίνος Ρήγος, διευθυντής του Μπαλέτου της Εθνικής Λυρικής Σκηνής και πρόεδρος της Κρατικής Σχολής Ορχηστικής Τέχνης. Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης, καλλιτεχνικός διευθυντής του Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Ο σκηνοθέτης Δημήτρης Καραντζάς. Και ο συγγραφέας Χρήστος Χωμενίδης.
Οι τοποθετήσεις τους δεν αφορούν μόνο το casting μιας ταινίας. Αγγίζουν τον πυρήνα του ερωτήματος: είναι η Ωραία Ελένη ιστορικό πρόσωπο με βιολογικά χαρακτηριστικά ή συμβολικό κατασκεύασμα που μεταμορφώνεται ανά εποχή; Και τελικά, όταν μιλάμε για «πιστότητα», τι ακριβώς υπερασπιζόμαστε τον μύθο ή τις δικές μας φοβίες;
Κωνσταντίνος Ρήγος, διευθυντής Μπαλέτου Εθνικής Λυρικής Σκηνής και πρόεδρος ΚΣΟΤ
«Η Οδύσσεια δεν είναι μια αναπαράσταση. Δεν είναι ένα κλασικά εικονογραφημένο αφήγημα που οφείλει να αποδοθεί όπως το ξέρουμε. Δεν είναι σχολική εκδοχή του μύθου, όπως τον διδαχθήκαμε. Είναι καλλιτεχνικό δημιούργημα. Και ως τέτοιο επιδέχεται ερμηνείες, μετατοπίσεις, ρήξεις.
Υπάρχει -και οφείλει να υπάρχει- η ποιητική άδεια του σκηνοθέτη: ο τρόπος με
τον οποίο φαντάζεται την ιστορία και τον μύθο. Αν αρχίσουμε να ορίζουμε τι
«επιτρέπεται» και τι όχι, μπαίνουμε σε μια επικίνδυνη λογική λογοκρισίας. Και η
τέχνη δεν γεννήθηκε για να συμμορφώνεται· γεννήθηκε για να ανοίγει.
Τα ομηρικά έπη ανήκουν στην παγκόσμια κουλτούρα. Είναι μέρος της παγκόσμιας
πολιτιστικής κληρονομιάς. Το γεγονός ότι είναι ελληνικά δεν τα περιορίζει, αντιθέτως,
τα καθιστά ακόμη πιο ανοιχτά. Μπορούν να αποδοθούν από οποιοδήποτε χρώμα, φυλή
ή φύλο. Να διαβαστούν από μαύρους, Ασιάτες, Ευρωπαίους, από γυναίκες, άντρες,
τρανς καλλιτέχνες. Δεν είναι καν θέμα προς συζήτηση.
Πραγματικά, το χρώμα δεν χαρακτηρίζει τον άνθρωπο, ούτε τον ερμηνευτή. Ας
τελειώνουμε με αυτό. Στο θέατρο και στον κινηματογράφο, η επιλογή ηθοποιού
είναι καλλιτεχνική απόφαση. Αυτό που με ενδιαφέρει είναι αν η ερμηνεία υπηρετεί
το έργο. Αν ανοίγει νέες αναγνώσεις. Αν γεννά ένταση, σκέψη, συναίσθημα. Όχι το
χρώμα του δέρματος.
Ο μύθος ζει όσο αλλάζει. Και η τέχνη αναπνέει μόνο όταν είναι ελεύθερη».
Ορέστης Ανδρεαδάκης, καλλιτεχνικός διευθυντής Διεθνούς Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης
«Ας αρχίσουμε από κάτι αναντίρρητο: η Ωραία Ελένη δεν υπήρξε,
είναι πρόσωπο της μυθολογίας , δηλαδή πρόσωπο φανταστικό. Το ίδιο ισχύει για
τον Οιδίποδα, την Ηλέκτρα και τον συνώνυμό μου Ορέστη. Διότι αν κάποιος υποστηρίξει
ότι υπήρξε, τότε θα πρέπει να αποδεχθούμε την ύπαρξή του Κύκλωπα, των Σειρήνων,
της Σκύλας και της Χάρυβδης. Οπότε ως πρόσωπο του μύθου και της φαντασίας,
μπορούμε να το πλάσουμε όπως θέλουμε.
Ωστόσο, ο Όμηρος μας δίνει λίγα στοιχεία για αυτήν. Ήταν λέει
καλλίκομος, είχε ωραία μαλλιά. Μπορεί λοιπόν ένας σκηνοθέτης να την απεικονίσει
όπως ο Λάνθιμος την Έμα Στόουν στο φιλμ Bugonia, δηλαδή με ξυρισμένο κεφάλι; Ήταν επίσης τανύπεπλος ωραία
ντυμένη δηλαδή; Θα μπορούσε κάποιος ενδυματολόγος να την ντύσει με κουρέλια; Εν
τέλει ήταν και λευκώλενος είχε λευκά χέρια και εδώ είναι η κρίσιμη ερώτησή αν
θα μπορούσε ο Νόλαν να αναθέσει τον ρόλο της σε μια μαύρη ηθοποιό.
Και στις τρεις παραπάνω ερωτήσεις η απάντηση είναι πάλι μια
ερώτηση. Γιατί; Θέλω να πω ότι εάν το έκανε θα έπρεπε να υπάρχει μία στέρεη
αφηγηματική δικαιολόγηση. Την παρουσιάζει με ξυρισμένο κεφάλι ή μαύρη γιατί κάτι
θέλει να προσθέσει, κάτι θέλει να σχολιάσει, κάτι θέλει αναδείξει μέσα από τον
μύθο. Αν ο λόγος που το έκανε είναι επειδή δεν είχε χρήματα να πληρώσει πολυτελή
ρούχα ή επειδή δεν έβρισκε άλλη ηθοποιό, ή επειδή κάποιοι τον υποχρέωσαν ή ακόμα
και για επικοινωνιακούς λόγους, τότε η καλλιτεχνική του άποψη θα ήταν λειψή και
αδικαιολόγητη.
Ας κάνουμε λοιπόν λίγη υπομονή και ας δούμε ποιο ακριβώς είναι
το όραμα του Νόλαν για τον μύθο της Οδύσσειας, τον Οδυσσέα, τον Κύκλωπα, την Σκύλλα
και την Χάρυβδη και την ίδια την Ελένη. Και φυσικά θα τον κρίνουμε ανάλογα».
«Ως κάποιος που αντιμετώπισε την Ελένη ως χορική λειτουργία δέκα ανθρώπων -έναν πολλαπλασιασμό του ειδώλου- όταν ασχολήθηκα με την «Ελένη»του Ευριπίδη στην Επίδαυρο, δεν είμαι ο αρμόδιος να κρίνω πώς «πρέπει» και πώς «δεν πρέπει» να είναι η Ελένη. Πριν απ’ όλα, όμως, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι θεμελιώδες: δεν υπάρχει «πρέπει» στην τέχνη. Η τέχνη είναι και οφείλει να παραμένει ελεύθερη, ρευστή, ανατρεπτική. Οφείλει να ανατρέπει τα πάντα. Ιδίως τα στερεότυπα.
Η Ελένη, άλλωστε, είναι περισσότερο σύμβολο παρά πρόσωπο. Μια ιδέα. Ένα
πουκάμισο αδειανό. Ο Ευριπίδης στο έργο του τη μετατρέπει σε είδωλο ανθρώπου.
Για ένα είδωλο, λέει, έγινε ο Τρωικός Πόλεμος, ενώ η «πραγματική» Ελένη
βρισκόταν στην Αίγυπτο. Όταν ήδη από την αρχαιότητα η ίδια η γραφή θεμελιώνεται
πάνω σε μια τέτοια συνθήκη φαντασίας, βρίσκω ανώριμο, αδιάβαστο,
αντικαλλιτεχνικό και βαθιά ρατσιστικό να ασχολούμαστε με το χρώμα των ανθρώπων.
Δεν πιστεύω ότι η ενόχληση αφορά την «πιστότητα» στη μυθολογία. Σαν να
υπήρξε ποτέ τρόπος να μετρηθεί η πιστότητα της μυθολογίας στην καλλιτεχνική της
απόδοση. Αν το κάναμε, τίποτα δεν θα έμενε όρθιο. Αυτό που ενοχλεί είναι η απολύτως
θεμιτή και ελεύθερη ματιά ενός δημιουργού. Και ενοχλεί γιατί ζούμε σε μια βαθιά
πολωτική και ρατσιστική περίοδο. Γίνεται εύκολο «τυράκι» για να φουντώνουν τα
πιο σκοτεινά ένστικτα.
Την ίδια στιγμή, ο κόσμος γύρω μας σκληραίνει επικίνδυνα. Στις ΗΠΑ, ο
δημόσιος λόγος κανονικοποιεί τη βία απέναντι στους «άλλους». Στην Ευρώπη, η
ακροδεξιά ρητορική διαβρώνει θεμελιώδεις αρχές ανθρωπιάς. Και στη χώρα μας, η
συζήτηση για το μεταναστευτικό διεξάγεται συχνά σε ένα κλίμα φόβου, απόκρυψης
και απανθρωποποίησης. Όλη αυτή η διολίσθηση προφανώς επηρεάζει και την τέχνη.
Οι εποχές της πόλωσης γεννούν και εποχές λογοκρισίας. Ρητής ή άρρητης. Και
χρέος μας είναι να μην το επιτρέψουμε.
Η Ελένη, αν το θελήσει ο εκάστοτε δημιουργός, μπορεί να είναι: μαύρη,
άντρας, τρανς γυναίκα, πολυφωνική, διαφορετικός/ή ηθοποιός σε κάθε σκηνή, ακόμη
και ζώο. Μπορεί να είναι σώμα, φωνή, σκιώδης αντανάκλαση, συλλογικό υποκείμενο.
Μπορεί να είναι ό,τι γεννά η φαντασία. Γιατί η τέχνη υπάρχει για να προάγει
σκέψεις και αναιρέσεις. Για να γεννά αισθήματα και συζητήσεις. Και τίποτα, απολύτως
τίποτα, δεν της απαγορεύεται».
«Υπάρχει κάτι σαν υποχρέωση, ειδησεογραφικά να βγαίνουν δυο
τρία σημαντικά θέματα την ημέρα. Eίναι ok όταν αυτά είναι φλέγοντα ζητήματα, όπως η Γάζα ή η Ουκρανία.
Όταν δεν υπάρχουν ειδήσεις που μας επηρεάζουν πραγματικά , τότε διογκώνουμε πράγματα
που είναι απλώς χαριτωμένα και ξαφνικά γίνονται αντικείμενο ιδεολογικών συγκρούσεων.
Θέλω να πω, δεν νομίζω ότι υπάρχουν άνθρωποι που πραγματικά κόπτονται, ή ταράζονται
επειδή θα είναι μαύρη η Ωραία Ελένη.
Κάποια στιγμή θα έπρεπε να δώσουμε στα media την δυνατότητα
να μας που πουν «σήμερα δεν έχουμε ειδήσεις, ασχοληθείτε με κάτι άλλο, ακούστε
μουσική, διαβάστε ένα βιβλίο». Όσο για τα social media, αυτά είναι υποκατάστατα των παλιών καφενείων, και όπως γνωρίζουμε
από τους πρεσβύτερους, στα καφενεία τους άρεσε να τσακώνονται. Πιστεύω λοιπόν, ότι
δεν υπάρχει καμία ουσία στο να ασχολούμαστε, ή και να διαπληκτιζόμαστε για τον
αν θα είναι μαύρη η Ωραία Ελένη στην ταινία του Νόλαν. Δηλαδή, πρέπει να έχεις λυμένα
όλα τα βασικά σου προβλήματα για να κάθεσαι να ασχολείσαι με την ταινία.
Ξέρεις, υπάρχει μια καταπληκτική ταινία του 1957, το Black Orpheus. Σε αυτή την αριστουργηματική ταινία ο μύθος του Ορφέα και της Ευρυδίκης στις φαβέλες του Ρίο ντε Τζανέιρο όπου ο Ορφέας είναι μαύρος, η κοπέλα μικτής φυλετικής καταγωγής. Ένα αριστούργημα. Δεν άνοιξε ρουθούνι για την ταινία. Εδώ κάνουμε την τρίχα τριχιά. Δεν θεωρώ ότι κάποιος άνθρωπος που είναι στα συγκαλά του παθιάζεται με αυτά τα πράγματα. Και αναρωτιέμαι, αν ήταν Ασιάτισσα η ωραία Ελένη θα είχαμε τις ίδιες αντιδράσεις;»