Για την «τριπλή κατοχή» της Ελλάδας, από Γερμανούς, Ιταλούς και Βουλγάρους υπήρχαν μέχρι σήμερα αρκετά βιβλία, ιδιαίτερα για τη γερμανική κατοχή και λιγότερα για τη βουλγαρική. Για την ιταλική κατοχή όμως υπήρχαν κυρίως μεμονωμένες αναφορές κάποιων γεγονότων, από την πλευρά των Ελλήνων, κυρίως, των Γερμανών και των Συμμάχων. Το τεράστιο αυτό κενό ήρθε να καλύψει ο Καθηγητής Σύγχρονης Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Νάπολης της Ιταλίας Paolo Fonzi, με το βιβλίο του «Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ (1941-1943)» (ΕΚΔΟΣΕΙΣ Ασίνη 2025).
Πρόκειται για βιβλίο που φέρνει στο φως και στοιχεία από ιταλικά αρχεία που άνοιξαν πρόσφατα. Μεγάλο κύρος στην ελληνική έκδοση του βιβλίου δίνει ο εκτενής πρόλογος (10 και πλέον σελίδες) του σπουδαίου Χάγκεν Φλάισερ. Το βιβλίο κυκλοφόρησε το 2019 στα ιταλικά με τίτλο «Fame di guerra. L’ occupazione italiana della Grecia (1941- 43)». Από το βιβλίο του Fonzi αντλήσαμε τις πληροφορίες για το μεγαλύτερο ιταλικό έγκλημα στην Ελλάδα: τη σφαγή (ολοκαύτωμα του Δομένικου, χωριού του νομού Λαρίσης, κοντά στην Ελασσόνα), με 140 νεκρούς (16-17 Φεβρουαρίου 1943). Πριν όμως τη σφαγή του Δομένικου προηγήθηκε η μάχη της Μερίτσας (Οξύνειας) που έπαιξε σημαντικό ρόλο σε όσα ακολούθησαν…
Μνημείο στον τόπο της τραγωδίας
Η μάχη της Μερίτσας (10 Φεβρουαρίου 1943)
Στα τέλη Ιανουαρίου 1943, η ιταλική φρουρά της Καλαμπάκας έδωσε εντολή στους κατοίκους της Μερίτσας (σήμερα Οξύνεια), χωριού της Δυτικής Θεσσαλίας, να παραδώσουν τα ζώα τους για ανεφοδιασμό. Όμως, η τοπική διοίκηση του ΕΛΑΣ είχε απαγορεύσει στους κατοίκους των χωριών που βρίσκονταν κοντά στη φρουρά, να την ανεφοδιάζουν. Έτσι, ο πρόεδρος της Μερίτσας πήγε στην ιταλική διοίκηση και εξήγησε ότι δεν μπορούσαν να τους δώσουν τα ζώα, δείχνοντάς στους Ιταλούς γραπτή εντολή της διοίκησης των ανταρτών. Στις 10/2/1943, περίπου 250 Ιταλοί στρατιώτες στάλθηκαν στη Μερίτσα για αντίποινα.
Δέχτηκαν επίθεση από μεγάλη δύναμη του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τους Νέστορα Βώκα, Νίκο Ζαράλη, Αριστείδη Μπλούτσο και Ηλία Καφαντάρη. Ελληνικές πηγές γράφουν ότι σκοτώθηκαν στη μάχη 137 Ιταλοί και 160 αιχμαλωτίστηκαν. Τα νούμερα είναι υπερβολικά, όπως αποδεικνύεται από έκθεση της Μεραρχίας Πινερόλο στην οποία ανήκαν οι στρατιώτες. Οι Ιταλοί είχαν 59 νεκρούς και 28 τραυματίες. 5 αξιωματικοί και 137 στρατιώτες αιχμαλωτίστηκαν από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ. Δέχθηκαν ιατρική περίθαλψη, τροφή και άριστη μεταχείριση. Με τις προβλεπόμενες στρατιωτικές τιμές, αφέθηκαν ελεύθεροι την επόμενη μέρα (Comando divisione Pinerolo «Fatti d’ arme in zona Meritza – Chani Moudani», δηλαδή Διοίκηση Μεραρχίας Πινερόλο «Πολεμικά γεγονότα στην περιοχή Μερίτσα-Χάνι Μουντάνη », 23 Φεβρουαρίου 1943, USSME N1-11-1194).
Κλείσιμο
Το σήμα της Μεραρχίας Πινερόλο
Γιατί όμως δεν εκτελέστηκαν οι Ιταλοί; Ο Fondi γράφει, ότι στα απομνημονεύματα ορισμένων στελεχών της Αντίστασης αναφέρεται, ότι υπήρχαν ρητές εντολές προς τους αντάρτες να εκτελούν τους Γερμανούς στρατιώτες που συλλαμβάνονταν αλλά όχι τους Ιταλούς, οι οποίοι έδειχναν διατεθειμένοι να προχωρήσουν στις ελληνικές αντιστασιακές δυνάμεις. Ο Ιταλός ιστορικός πάντως, λόγω απουσίας σχετικών εγγράφων είναι επιφυλακτικός γι’ αυτή την εκδοχή. Η μάχη της Μερίτσας είχε ολέθρια αποτελέσματα για τους Ιταλούς και ο Διοικητής της φρουράς Τρικάλων τιμωρήθηκε αυστηρά από τη Διοίκηση της Μεραρχίας Πινερόλο. Ωστόσο, η σημαντική αυτή επιτυχία του ΕΛΑΣ άλλαξε και τον τρόπο αντιμετώπισης από τους Ιταλούς. Στις 4/12/1943, στο χωριό Σκαμνιά της Ελασσόνας, οι ηγέτες των ανταρτών αποφάσισαν να περάσουν σε πιο επιθετική τακτική, με σκοπό την απελευθέρωση όλης της κεντρικής Ελλάδας. Οι ελασίτες δεν έμπαιναν σε χρονοβόρες μάχες με τους Ιταλούς. Προτιμούσαν να τους χτυπούν αιφνιδιαστικά, με βασικό στόχο την απόκτηση οπλισμού.
Δομένικο: η πρώτη «εκκαθάριση» (5 Φεβρουαρίου 1943).
Το Δομένικο είναι χωριό του Δήμου Ελασσόνας. Το 1940 είχε λίγο περισσότερους από 1.000 κατοίκους. Βρίσκεται περίπου 70 χιλιόμετρα δυτικά της Μερίτσας. Στα τέλη Ιανουαρίου 1943, αντάρτες του ΕΛΑΣ πήγαν στο Δομένικο. Ο αρχηγός τους είπε ότι: «… το κίνημα τους ήταν ένα λαϊκό κίνημα και ότι έπρεπε να χρησιμεύσει για την εκδίωξη των κατοχικών δυνάμεων για τη σωτηρία της Ελλάδας, ότι οι Ιταλοί σε λίγο θα έχαναν τον πόλεμο, ότι πεινούσαν και επομένως έπρεπε να τους αρνούνται τον ανεφοδιασμό σε τρόφιμα και να απομακρύνονται από το χωριό μόλις έβλεπαν να πλησιάζουν Ιταλοί στρατιώτες.
Η μάχη της Μερίτσας και η πανωλεθρία των Ιταλών – Για πρώτη φορά στοιχεία από τα ιταλικά αρχεία από τον ιστορικό Paolo Fonzi – Τι γράφει για τη «σφαγή του Δομένικου» ο σπουδαίος Χάγκεν Φλάισερ
Παρότρυναν όλους του παρόντες να πυκνώσουν τις γραμμές τους (του ΕΛΑΣ) και τους προέτρεψαν να εξυμνήσουν την Ελλάδα, τραγουδώντας έναν πολεμικό ύμνο (σημ: και όχι τον εθνικό ύμνο…). Αφού τους κάλεσαν να αναφέρουν στη φρουρά της Ελασσόνας (ενν. την ιταλική) ότι είχαν περάσει από το χωριό και ότι η δράση τους εκτείνονταν από τον Σαραντάπορο μέχρι το Δαμάσι, όπου είχαν τη Διοίκησή τους, ζήτησαν από τους παρόντες να γυρίσουν στα σπίτια του κηρύσσοντας απαγόρευση της κυκλοφορίας. Η «εκκαθάριση» της 5/2/1943 έγινε από την Ομάδα Μελανοχιτώνων L’ Aquila. Η επιχείρηση αυτή αποσκοπούσε στην τιμωρία των κατοίκων που υποστήριζαν τους αντάρτες. Έτσι, συνελήφθησαν κάποιοι συγγενείς αντιστασιακών και εκφοβίστηκαν οι κάτοικοι.
Μνημείο για τη μάχη της Μερίτσας
Όμως αυτοί, ήταν φιλήσυχοι και συνεργάσιμοι. Πρόεδρος του χωριού ήταν ο Νικός Χώτος, από τη Σαμαρίνα, διορισμένος από τη λεγόμενη Βλάχικη ή Ρουμάνικη Λεγεώνα. Αυτός ζήτησε από τους Ιταλούς να μείνουν μερικοί στρατιώτες στο χωριό, για να τους προστατεύσουν από τους αντάρτες. Μάλιστα, πριν αναχωρήσουν οι κατακτητές συγκέντρωσε τους κατοίκους και τους ζήτησε να γνωστοποιούν κάθε νέα επιδρομή στο χωριό. «Οι παρόντες που αποτελούσαν το σύνολο σχεδόν των κατοίκων ευχαρίστησαν και φώναξαν «Ζήτω η Ιταλία (Gruppo CCNN L’ Aquila al Comando battaglione Gruppo CNNN L’ Aquila, «Operazionidi rastrellamento su Domenikon e Pretori», δηλαδή Ομάδα Μελανοχιτώνων L’ Aduila, «Εκκαθαριστικές επιχειρήσεις στο Δομένικο και Πραιτώρι», 12 Φεβρουαρίου 1943, UUSME N1-11-1194). Στην ίδια αναφορά υπάρχουν και τα στοιχεία που παραθέσαμε παραπάνω.
Η σφαγή του Δομένικου (16-17 Φεβρουαρίου 1943)
Στις 16 Φεβρουαρίου 1943, στον δρόμο μεταξύ Λάρισας και Ελασσόνας μια αυτοκινητοπομπή που ανεφοδίαζε κάθε εβδομάδα τη φρουρά της Ελασσόνας δέχτηκε επίθεση από ομάδα ανταρτών του ΕΛΑΣ, σε απόσταση 500 μέτρων από το Δομένικο, με αποτέλεσμα να σκοτωθούν 9 Μελανοχίτωνες. Οι Ιταλοί αυτή τη φορά απώθησαν τους αντάρτες και συνέλαβαν αιχμαλώτους 22 από αυτούς, τους οποίους εκτέλεσαν άμεσα. Σύντομα έφτασαν ενισχύσεις, οι οποίες προέβησαν σε αιματηρά αντίποινα, αποκλειστικά όμως σε βάρος αμάχων και παρά το ότι δεν είχε λάβει μέρος στη συμπλοκή που προηγήθηκε κανένας κάτοικος του Δομένικου.
Ιταλοί, μέλη εκτελεστικού αποσπάσματος
Τη φάλαγγα αποτελούσαν: η ΙΙΙ (Τρίτη), Ίλη Λογχοφόρων του Μιλάνου, με Διοικητή τον Λοχαγό G. Siracusa, η IV (Τετάρτη) Ίλη Λογχοφόρων του Μιλάνου, με Διοικητή τον Λοχαγό M. Renassi, ο I (Πρώτος) Λόχος του CXXX (130ου) Τάγματος Μελανοχιτώνων με Διοικητή τον Εκατόνταρχο Fraticelli και η ΙΙΙ Διμοιρία του XXIV (24ου) Τάγματος Όλμων. Η φάλαγγα είχε ενημερωθεί από έναν Ιταλό μοτοσικλετιστή , που είχε ξεφύγει από τη σύγκρουση με τους αντάρτες. Στην αναφορά για τη σφαγή του Δομένικου θα χρησιμοποιήσουμε και στοιχεία από το βιβλίο του Δ.Θ. Καραμίντζα «Χρονικά Δομένικου» (1997). Το ίδιο βιβλίο χρησιμοποιεί ως πηγή και ο Fonzi! Οι Ιταλοί με 40 αυτοκίνητα περικύκλωσαν το Δομένικο.
Όλοι οι κάτοικοί του συγκεντρώθηκαν δια της βίας στην πλατεία του χωριού. Ξεκινώντας από το σπίτι του Γιάννη Καραγιάννη, το οποίο έκαψαν, οι Ιταλοί πυρπόλησαν όλα τα σπίτια του Δομένικου. Δύο γυναίκες, η Βαρβάρα Κωνσταντινίδου και η Κερασίνα Μπαράκου, που είχαν κινητικά προβλήματα δεν μπόρεσαν ν’ ακολουθήσουν τους υπόλοιπους και εκτελέστηκαν εν ψυχρώ. Ο Λεγεωνάριος Χώτος έδωσε εγγυήσεις στους Δομενικιώτες λέγοντάς τους ότι δεν κινδυνεύουν. Ωστόσο, 12 από τους άνδρες που φάνηκαν ένοχοι από τη διαδικασία της ανάκρισης εκτελέστηκαν. Την ίδια τύχη είχαν και άλλοι 4 που επιχείρησαν να διαφύγουν και εκτελέστηκαν κι αυτοί(Comando divisione Pinerolo, «Fatti d’ arme di Domenicon», δηλαδή Διοίκηση Μεραρχίας Πινερόλο, «Πολεμικά γεγονότα στο Δομένικο», 23 Φεβρουαρίου 1943).
Ονόματα νεκρών της σφαγής του Δομένικου
Για το τι ακριβώς έγινε έπειτα υπάρχουν διαφορετικές εκδοχές. Το βέβαιο είναι ότι οι άνδρες χωρίστηκαν από τα γυναικόπαιδα και τους υπερήλικες. Επιβιβάστηκαν σε φορτηγά με προορισμό το στρατόπεδο συγκέντρωσης της Λάρισας. Στη διαδρομή όμως έφτασε στη φάλαγγα η διαταγή του Διοικητή της Πινερόλο Cesare Benelli να εκτελεστούν όλοι. Παράλληλα, οι Ιταλοί καθ’ οδόν προς το χωριό Μυλόγουστα (σήμερα Μεσοχώρι) σκότωσαν ανύποπτους περαστικούς και εργαζόμενους στα χωράφια τους (12 κατοίκους Μυλόγουστας, 5 κατοίκους Δαμασίου και έναν κάτοικο Αμουρίου). Σύμφωνα με τον Fonzi, η εκτέλεση των 97 Δομενικιωτών έγινε στο Δαμάσι, με βάση καταλόγους που είχε δώσει ο Χώτoς.Ο άθλιος αυτός συνεργάτης των Ιταλών, μαζί με τον αδερφό του κι έναν ξάδερφό του, που ήταν πληροφοριοδότες των Μελανοχιτώνων δεν πειράχτηκαν από κανένα.
Από τη σφαγή γλίτωσαν 6 Δομενικιώτες. Πρόκειται για τον Πέτρο Κιάτο, που σπρώχνοντας έναν Ιταλό κατάφερε να χαθεί μέσα στα πουρνάρια, παρά τον καταιγισμό πυρών που δεχόταν και να εξαφανιστεί μέσω ενός γειτονικού ποταμού και τους: Γιώργο Κιάτο, Ευάγγελο Ντάσιο, Χρήστο Κυπαρίσση, Βαγγέλη Ζάγκα και Σωτήρη Δισακόπουλο, που έπεσαν ζωντανοί στο έδαφος και πάνω τους έπεφταν οι νεκροί. Ο Fonzi κάνει λόγο για 140 νεκρούς , «που δεν έχουν δικαιωθεί μέχρι σήμερα όπως τους αξίζει». Τονίζει ότι βασίστηκε σε ιταλικά αρχεία.
Άμαχοι από το Δομένικο οδηγούνται για εκτέλεση
Ο αριθμός αυτός είναι πολύ κοντά στο σύνολο των νεκρών που αναφέρονται στην πινακίδα που έχει τοποθετηθεί στον τόπο της τραγωδίας 135 + 1 νεκρός από το Αμούρι που δεν υπάρχει στην πινακίδα, 136. Αντίθετα, άλλες ελληνικές πηγές ανεβάζουν κατά πολύ τον αριθμό των νεκρών. Ο Ι. Γκότσης («Φλόγες στον Όλυμπο») αναφέρει 170 θύματα από το Δομένικο, τη Μυλόγουστα και το Αμούρι. Ο Δ. Ι. Μαγκριώτης («Θυσίαι της Ελλάδος και εγκλήματα κατοχής κατά τα έτη 1941-1944») αναφέρει 165 θύματα. Τέλος, ένα άρθρο του «Ριζοσπάστη» (1/3//1996) κάνει μνεία για 194 νεκρούς.
Τιμωρήθηκε κανείς για τη σφαγή του Δομένικου;
Σύμφωνα με μια πρόσφατη ανακάλυψη της Ιταλίδας καθηγήτριας σύγχρονης ιταλικής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια και του Έλληνα ιστορικού Κωστή Κορνέτη, υπεύθυνος της Πινερόλο για τη σφαγή του Δομένικου ήταν ο Αντισυνταγματάρχης Αντόνιο ντι Πάουλο. Φυσικά, ευθύνη έχει και ο Μπενέλι, που πρότεινε τον ντι Πάουλο για εύφημο μνεία! Στις 16/2/1943 Ιταλοί καραμπινιέροι, υπό τις διαταγές του Fascio Antonio Bali πυρπόλησαν την Τσαρίτσανη και σκότωσαν 40-50 κατοίκους της.
Πινακίδα στον τόπο εκτέλεσης των αμάχων του Δομένικου
Ο Χώτος εξαφανίστηκε, ενώ ο πρόεδρος της Μυλόγουστας (Μεσοχωρίου) τιμωρήθηκε μετά τον Β’ ΠΠ σε εξάμηνη φυλάκιση για συνεργασία με τους εχθρούς. Η Στρατιωτική Εισαγγελία της Ρώμης ξεκίνησε το 2012 (!) ποινική διαδικασία για τον Μπενέλι και άλλους δέκα, που θεωρούνταν υπεύθυνοι για την σφαγή στο Δομένικο. Η όλη υπόθεση τέθηκε στο αρχείο, καθώς οι 11 κατηγορούμενοι ήταν νεκροί. Αποτελεί όνειδος για την Ιταλία τόσο η σφαγή του Δομένικου, όσο και η γελοία ποινική δίωξη για τους υπεύθυνους της 80 χρόνια αργότερα. Ο μόνος που τιμωρήθηκε ήταν ο Έλληνας Νικόλαος Μπάμπαλης, Μοίραρχος, Διοικητής της Υποδιεύθυνσης Χωροφυλακής Ελασσόνας. Διαμαρτυρήθηκε στους κατακτητές, για τα γεγονότα. Συνελήφθη, οδηγήθηκε στην Ιταλία και καταδικάστηκε σε θάνατο! Ευτυχώς, δεν εκτελέστηκε. Στάλθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, απ’ όπου αφέθηκε ελεύθερος με τη λήξη του Β’ ΠΠ.
Προτομή του Νικόλαου Μπάμπαλη
Επίλογος-Τι γράφει ο Χάγκεν Φλάισερ για το Δομένικο;
Ως τον Σεπτέμβριο του 1942 οι οδηγίες προς τους Ιταλούς στρατιώτες ήταν να εκτελούν επί τόπου, μόνο όσους είχαν όπλο. Από τον Νοέμβριο του 1942 άρχισαν οι εκτελέσεις ομήρων στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Ένας για κάθε νεκρό πληροφοριοδότη ή φιλοϊταλό, δύο για κάθε νεκρό Ιταλό στρατιώτη. Από τον Μάρτιο του 1943 ίσχυε ότι θα εκτελούνταν δέκα όμηροι, για κάθε νεκρό ή τραυματία Ιταλό στρατιώτη.
Χάγκεν Φλάισερ
Κλείνουμε με όσα γράφει ο μεγάλος Χάγκεν Φλάισερ στον πρόλογο του βιβλίου του Fonzi, για τη σφαγή του Δομένικου:
«Σε άλλο κεφάλαιο ο Fonzi επιβεβαιώνει ότι μετά την ταπεινωτική ήττα της Μερίτσας (σημ. Οξύνειας), την πρώτη και μάλιστα επιτυχή – «τακτική» μάχη του ελληνικού αντάρτικου, διατάχθηκε και εκτελέστηκε η σφαγή 140 αμάχων στο αμέτοχο Δομένικο, για να «αποκατασταθεί δια της βίας το θιγμένο κύρος του ιταλικού στρατού». Όντως, η επαναλαμβανόμενη αμφισβήτηση και προσβολή του όποιου «κύρους» είχε απομείνει στους εξ αγχιστείας κατακτητές, ενεργοποιούσε φιλέκδικα συμπεράσματα κατωτερότητας που πήγαζαν από το σχεδόν εξάμηνο ρεζίλεμα στο αλβανικό μέτωπο. Το συγκεκριμένο λανθάνον σύμπλεγμα ήταν ο κύριος λόγος για τον οποίο πολλοί Ιταλοί, ιδίως σε ηγετικές θέσεις, δεν μπορούσαν να χαρούν τη δωρισμένη νίκη, ενώ έτρεφαν καχυποψίες σχεδόν εναντίον των πάντων».
Και κλείνουμε με μία άγνωστη πληροφορία που δίνει ο Χάγκεν Φλάισερ. Το τραγούδι «Κορόιδο Μουσολίνι» είναι διασκευή, σατιρική, του ιταλικού «Reginella Campagnola» του Έλντι Λαζάρο, σε στίχους Γιώργο Οικονομίδη. Το ερμήνευσε πρώτος ο Νίκος Γούναρης. Σε κέντρα που συνδιασκέδαζαν Ιταλοί και Γερμανοί αξιωματικοί, οι τελευταίοι ζητούσαν συνέχεια το τραγούδι αυτό, για να πικάρουν τους Ιταλούς συναδέλφους τους. Η Σοφία Βέμπο, «τραγουδίστρια της νίκης» αντιμετώπιζε πολλά προβλήματα από τους Ιταλούς για την «ασέβεια» που έδειχνε απέναντι στον Ντούτσε. Μάλιστα, Ιταλοί καραμπινιέροι διέρρηξαν το σπίτι της και τη γρονθοκόπησαν στον δρόμο (!), οι δε Γερμανοί επέδραμαν στα στούντιο της Columbia για να καταστρέψουν τις ηχογραφήσεις της.
Πηγή: Antonio Fonzi, «Η ΙΤΑΛΙΚΗ ΚΑΤΟΧΗ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΑΣ (1941-1943)», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΑΣΙΝΗ, 2025.
Συνεχίζοντας σε αυτό τον ιστότοπο αποδέχεστε την χρήση των cookies στη συσκευή σας όπως περιγράφεται στην πολιτική cookies
Μάθετε περισσότερα εδώ
Αποδοχή