Η απειλή του Ντόναλντ Τραμπ να επιβάλει τιμωρητικούς δασμούς σε όποιον επιχειρήσει να εμποδίσει την απόκτηση της Γροιλανδίας από τις ΗΠΑ δεν είναι απλώς ένα ακόμη επεισόδιο στην ταραχώδη δεύτερη προεδρική του θητεία.
Διαδήλωση στη Γροιλανδία κατά των βλέψεων του προέδρου των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ / Φωτογραφίες: AP
Για πολλές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, αποτελεί τη «σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι» σε μια σχέση που εδώ και μήνες δοκιμάζεται από εντάσεις, αμοιβαία καχυποψία και την αίσθηση ότι η Ουάσιγκτον δεν λειτουργεί πλέον ως προβλέψιμος σύμμαχος.
«Νομίζω ότι αυτό εκλαμβάνεται ως ένα βήμα παραπάνω απ’ ό,τι αντέχεται», δήλωσε Ευρωπαίος διπλωμάτης, μιλώντας υπό καθεστώς ανωνυμίας. «Η Ευρώπη έχει κατηγορηθεί ότι είναι αδύναμη απέναντι στον Τραμπ. Υπάρχει κάποια αλήθεια σε αυτό. Αλλά υπάρχουν και κόκκινες γραμμές».
Έναν χρόνο μετά την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο, όλο και περισσότεροι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι παραδέχονται κατ’ ιδίαν, αλλά και δημοσίως ότι οι ΗΠΑ δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται ούτε αξιόπιστος εμπορικός εταίρος ούτε δεδομένος πυλώνας ασφάλειας. «Υπάρχει μια μετατόπιση στην αμερικανική πολιτική και, από πολλές απόψεις, είναι μόνιμη», σημειώνει ανώτερος αξιωματούχος ευρωπαϊκής κυβέρνησης. «Το να περιμένουμε απλώς να περάσει δεν είναι λύση. Αυτό που απαιτείται είναι μια συντεταγμένη μετάβαση σε μια νέα πραγματικότητα».
Η πραγματικότητα αυτή αποκτά δραματικές διαστάσεις με φόντο τη Γροιλανδία. Ο Τραμπ, σε τελευταία ανάρτησή του στο Truth Social, κατηγόρησε τη Δανία ότι «εδώ και 20 χρόνια δεν έχει καταφέρει να απομακρύνει τη ρωσική απειλή» από το αρκτικό νησί και κατέληξε με τη φράση: «Τώρα είναι η ώρα – και θα γίνει!!!».
Παρά τις διαβεβαιώσεις Κοπεγχάγης και Νουούκ ότι η Γροιλανδία «δεν είναι προς πώληση», ο Αμερικανός πρόεδρος επιμένει πως θα συμβιβαστεί μόνο με την «ιδιοκτησία» της.
Το Politico περιγράφει εύγλωττα το κλίμα σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες: ιδιωτικά, αξιωματούχοι χαρακτηρίζουν την επιμονή Τραμπ «παράλογη» και «εκτός ελέγχου», διερωτώμενοι κατά πόσον ο Ρεπουμπλικανός πρόεδρος των ΗΠΑ βρίσκεται σε «πολεμική λειτουργία» μετά την επιχείρηση στη Βενεζουέλα. Για ορισμένους, μάλιστα, πρόκειται για μια απρόκλητη «επίθεση» εναντίον συμμάχων που αξίζει «την πιο σκληρή ευρωπαϊκή απάντηση».
Παρά τον φόβο ενός οριστικού ρήγματος, η συζήτηση για ένα μέλλον της Δύσης χωρίς τις ΗΠΑ δεν θεωρείται πλέον ταμπού. Αντίθετα, έχει ήδη ξεκινήσει. Ευρωπαϊκά κράτη -εντός και εκτός ΕΕ, όπως η Βρετανία και η Νορβηγία- έχουν περάσει μεγάλο μέρος της δεύτερης θητείας Τραμπ συνεργαζόμενα σε ένα σχήμα χωρίς αμερικανική συμμετοχή: την αποκαλούμενη «συμμαχία των προθύμων» για τη στήριξη της Ουκρανίας.
Σύμβουλοι εθνικής ασφάλειας από 35 χώρες βρίσκονται σε διαρκή επαφή, με συχνές συναντήσεις -διαδικτυακές και διά ζώσης- αλλά και πιο άτυπη επικοινωνία μέσω ανταλλαγής μηνυμάτων. «Έχουν συνηθίσει να αναζητούν πολυμερείς λύσεις σε έναν κόσμο όπου ο Τραμπ είναι μεγάλο μέρος του προβλήματος», σημειώνει πηγή με γνώση της λειτουργίας της ομάδας.
Οι προσωπικές σχέσεις έχουν ενισχυθεί σημαντικά. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ, ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν, ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς, η πρόεδρος της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ο πρόεδρος της Φινλανδίας Αλεξάντερ Στουμπ και η Ιταλίδα πρωθυπουργός Τζόρτζια Μελόνι επικοινωνούν τακτικά – συχνά στο ίδιο ομαδικό chat.
«Όταν τα πράγματα κινούνται γρήγορα,
ο συντονισμός είναι δύσκολος. Αυτή η
ομάδα είναι πραγματικά αποτελεσματική»,
αναφέρει άτομο που γνωρίζει τη διαδικασία.
«Δείχνει πόσο μετράνε οι προσωπικές
σχέσεις».
Μέχρι πρόσφατα, η στρατηγική ήταν να
αγνοούνται οι προκλητικές δηλώσεις του
Τραμπ και να αντιμετωπίζονται μόνο οι
πράξεις του. Η τακτική αυτή βοήθησε,
σύμφωνα με Ευρωπαίους αξιωματούχους,
στην πρόοδο της ειρηνευτικής διαδικασίας
για την Ουκρανία, με τη «συμμαχία των
προθύμων» να πλησιάζει σε ένα πλαίσιο
ειρήνης που περιλαμβάνει ακόμη και
αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας.
Η κρίση της Γροιλανδίας, ωστόσο, άλλαξε τα δεδομένα. Ο ίδιος ο Στάρμερ, συνήθως προσεκτικός, χαρακτήρισε τις απειλές για δασμούς «λανθασμένες», ακόμη και σε απευθείας τηλεφωνική επικοινωνία με τον Τραμπ. «Η συμμαχία των προθύμων ξεκίνησε με αφορμή την Ουκρανία», λέει άλλος διπλωμάτης. «Αλλά δημιούργησε πολύ στενούς δεσμούς και ικανότητα συνεργασίας. Γνωρίζονται μεταξύ τους, ξέρουν πώς να σηκώνουν το τηλέφωνο και να στέλνουν μήνυμα».
Το σενάριο που μέχρι πρότινος θεωρούνταν αδιανόητο -μια Ευρώπη που θα πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της χωρίς τις ΗΠΑ- συζητείται πλέον ανοιχτά. Ορισμένοι βλέπουν στη «συμμαχία των προθύμων» τον σπόρο μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφάλειας. Σε αυτήν συμμετέχει και ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι, κάτι που προσθέτει μια κρίσιμη διάσταση: Η Ουκρανία διαθέτει σήμερα τον πιο στρατιωτικοποιημένο στρατό στην Ευρώπη, με τεράστια εμπειρία μάχης και προηγμένη βιομηχανία drones.
Αν προστεθεί η στρατιωτική ισχύς χωρών
όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Πολωνία και
το Ηνωμένο Βασίλειο, το άθροισμα θα
περιλάμβανε πυρηνικές και μη πυρηνικές
δυνάμεις με σημαντικές δυνατότητες
αποτροπής.
Το CNN μιλάει ευθέως για τον κίνδυνο της «χειρότερης κρίσης στην ιστορία του ΝΑΤΟ». Η απειλή Τραμπ για δασμούς 10% από την 1η Φεβρουαρίου -που θα αυξηθούν στο 25% τον Ιούνιο- σε μια σειρά ευρωπαϊκών χωρών, εάν δεν συναινέσουν στο σχέδιο για τη Γροιλανδία, έχει σημάνει συναγερμό και στην Ουάσιγκτον.
Ο Ρεπουμπλικανός βουλευτής Μάικλ
Μακόλ προειδοποίησε ότι μια στρατιωτική
κατάληψη της Γροιλανδίας «θα ανέτρεπε
πλήρως το Άρθρο 5» και «ουσιαστικά θα
μας έφερνε σε πόλεμο με το ίδιο το ΝΑΤΟ».
«Θα κατέληγε στην κατάργηση του ΝΑΤΟ
όπως το γνωρίζουμε», τόνισε.
Ακόμη και ο πρώην αντιπρόεδρος του
Τραμπ, Μάικ Πενς, παραδέχθηκε ότι οι
μέθοδοι του προέδρου είναι αντιπαραγωγικές:
«Η τρέχουσα στάση απειλεί να διαρρήξει
αυτή την ισχυρή σχέση, όχι μόνο με τη
Δανία αλλά με όλους τους συμμάχους μας
στο ΝΑΤΟ».
Για την Ευρώπη, το ζήτημα δεν είναι μόνο γεωστρατηγικό. Αγγίζει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής πολιτικής ταυτότητας: το δικαίωμα των λαών στην αυτοδιάθεση. Ο Εμανουέλ Μακρόν συνέκρινε εμμέσως τη στάση Τραμπ με τη ρητορική του Βλαντίμιρ Πούτιν, δηλώνοντας ότι «καμία απειλή ή εκφοβισμός δεν θα μας επηρεάσει – ούτε στην Ουκρανία, ούτε στη Γροιλανδία, ούτε οπουδήποτε αλλού».
Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, μετά από επαφές με Ευρωπαίους ηγέτες και τον γενικό γραμματέα του ΝΑΤΟ, δήλωσε ότι οι Ευρωπαίοι θα «σταθούν σταθεροί» στην προστασία της Γροιλανδίας και θα αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις «με ψυχραιμία και αποφασιστικότητα».
Το ερώτημα που αιωρείται πλέον πάνω από τον Ατλαντικό είναι αν το ρήγμα μπορεί να επουλωθεί – ή αν η κρίση της Γροιλανδίας θα καταγραφεί ως η στιγμή που η Δύση άρχισε, οριστικά, να ξανασχεδιάζει τον εαυτό της χωρίς τις Ηνωμένες Πολιτείες.