«Οι άνθρωποι λένε ψέματα τις περισσότερες μέρες», σημειώνει ο Kevin Colwell, καθηγητής Ψυχολογίας στο Southern Connecticut State University, που μελετά τη συμπεριφορά της εξαπάτησης. Τα περισσότερα από αυτά είναι ακίνδυνα «λευκά ψέματα», κοινωνικά μικροψέματα που διευκολύνουν συχνά τις σχέσεις.
Όμως τα συνειδητά ψεύδη που αλλοιώνουν κρίσιμα γεγονότα έχουν σοβαρό κόστος: διαβρώνουν την εμπιστοσύνη, επηρεάζουν την ψυχική υγεία και μπορούν να καταστρέψουν σχέσεις.
Γι’ αυτό και πολλοί από εμάς μετατρεπόμαστε άτυπα σε «ντετέκτιβ», προσπαθώντας να ξεχωρίσουμε την αλήθεια από το ψέμα. Το πρόβλημα είναι ότι δεν υπάρχει ένα μοναδικό, αλάνθαστο σημάδι. «Το πιο σημαντικό είναι να μην μπαίνεις στη συζήτηση υποθέτοντας ότι ο άλλος λέει ψέματα», τονίζει ο Colwell, που έχει εκπαιδεύσει αστυνομικούς και ανακριτές. Η καχυποψία αλλάζει τη δυναμική της επικοινωνίας και συχνά οδηγεί σε λάθος συμπεράσματα.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν ορισμένες ενδείξεις —λεκτικές και μη— που, όταν εμφανίζονται συνδυαστικά, μπορεί να λειτουργήσουν ως προειδοποιητικά σήματα.
Όπως εξηγεί το δημοσίευμα του Time, για να εντοπίσει κανείς μια απόκλιση, χρειάζεται πρώτα να γνωρίζει ποια είναι η «φυσιολογική» συμπεριφορά του συνομιλητή του, εξηγεί ο Jim Clemente, πρώην εισαγγελέας και πράκτορας του FBI. Το ψέμα ενεργοποιεί τον μηχανισμό «μάχης ή φυγής»: αυξημένος καρδιακός ρυθμός, εφίδρωση, ξηροστομία, νευρικές κινήσεις. Κάποιοι παίζουν με τα χέρια τους, τρίβουν τον λαιμό, μετακινούν την καρέκλα τους ή προσπαθούν να απομακρυνθούν σωματικά από τη συζήτηση. Δεν σημαίνει απαραίτητα ότι λένε ψέματα αλλά ότι βρίσκονται υπό έντονο στρες. Συχνά αυτό το στρες όμως μαρτυρά ότι κάποιος κάτι κρύβει.
Όταν οι άνθρωποι λένε την αλήθεια, αφηγούνται με φυσική ροή και, αν τους ζητηθούν περισσότερες λεπτομέρειες, συνήθως προσθέτουν νέες πληροφορίες. Αντίθετα, όσοι ψεύδονται τείνουν να επαναλαμβάνουν ακριβώς τα ίδια λόγια, με την ίδια σειρά. «Προσέχουν να μην αντιφάσκουν και να μην ανοίξουν ρωγμές στην ιστορία τους», λέει ο Colwell. Αν ακούς ξανά και ξανά το ίδιο αφήγημα, χωρίς εμπλουτισμό, είναι λόγος να συνεχίσεις με πιο συγκεκριμένες ερωτήσεις.
Ένα ακόμη παράδοξο σημάδι είναι η αυστηρή χρονολογική σειρά με την οποία αφηγούνται γεγονότα . Οι αληθινές αναμνήσεις συχνά ξεκινούν από το πιο σημαντικό γεγονός και μετά συμπληρώνονται. Τα ψέματα, αντίθετα, μοιάζουν με «σενάριο»: αρχή, μέση, τέλος, χωρίς παρεκκλίσεις. «Τα σενάρια δεν ξεκινούν από τη μέση», εξηγεί ο Colwell.
Εντυπωσιακά, κάποιοι άνθρωποι μιλούν πιο εύγλωττα όταν ψεύδονται. Προσπαθούν να διαχειριστούν την εικόνα τους, χρησιμοποιώντας πιο σύνθετο λεξιλόγιο ή ασυνήθιστα επιτηδευμένο λόγο. Αν ξαφνικά θαυμάζεις τη ρητορική δεινότητα κάποιου, ίσως αυτό να μην είναι τυχαίο.
Η αποφυγή του «εγώ» είναι κλασική τεχνική αποστασιοποίησης. Φράσεις όπως «πήγα στο πάρκο, έφαγα μεσημεριανό» μπορεί να υποκρύπτουν την παρουσία κι άλλου προσώπου. Παρόμοια, οι έμμεσες διατυπώσεις —«το σπίτι ήταν στις φλόγες» αντί για «το σπίτι μου πήρε φωτιά» μπορεί να υποδηλώνουν απόκρυψη ευθύνης.
Όταν μια ευθεία ερώτηση δεν λαμβάνει ευθεία απάντηση, έχουμε συναγερμό. Οι ψεύτες συχνά απαντούν με ερώτηση, χρησιμοποιούν λέξεις όπως «ίσως», «νομίζω», «μάλλον», ή αφήνουν κενά στη χρονική αλληλουχία. «Εκεί ακριβώς μπορεί να έχει κοπεί ένα κρίσιμο κομμάτι της ιστορίας», λέει ο Clemente.
Η αλήθεια συνήθως λέγεται με σταθερό ρυθμό. Το ψέμα, αντίθετα, συνοδεύεται από σπαστό λόγο, απότομες αλλαγές στην ένταση ή στο ύψος της φωνής. Το άγχος κάνει τη φωνή να ανεβαίνει ή να επιταχύνεται.
Σε αντίθεση με το στερεότυπο, οι ψεύτες συχνά κοιτούν επίμονα στα μάτια, προσπαθώντας να «ελέγξουν» αν γίνονται πιστευτοί. Παράλληλα, το συναίσθημα μπορεί να μην ταιριάζει με το περιεχόμενο: χαμόγελα σε σοβαρές εξομολογήσεις ή γέλιο σε τραγικά γεγονότα. Αυτή η ασυμφωνία είναι συχνά πιο αποκαλυπτική από οποιοδήποτε μεμονωμένο σημάδι.
Οι ειδικοί συμφωνούν: κανένα από αυτά τα στοιχεία δεν αρκεί από μόνο του. Η ανίχνευση του ψεύδους δεν είναι τεστ αλήθειας, αλλά παρατήρηση μοτίβων. Και, τελικά, η καλύτερη άμυνα παραμένει η ίδια: προσεκτική ακρόαση, ψυχραιμία και επίγνωση ότι η ανθρώπινη επικοινωνία είναι πολύ πιο σύνθετη απ’ όσο θα θέλαμε.