Σύμβολο του επιχειρείν στις αρχές του 1900 με τη χαρακτηριστική πράσινη σφαίρα, γλύτωσε από την πυρκαγιά του 1917. Η ιστορία και η παρακμή του.

Το Μέγαρο Στάιν βρίσκεται στην οδό Βενιζέλου 6 και Καλαποθάκη 2, μια ανάσα από τον Θερμαϊκό στην άκρη της πλατείας Ελευθερίας και η γυάλινη σφαίρα στην κορυφή του, που παίρνει όλες τις αποχρώσεις του πράσινου, ανάλογα με το πώς πέφτει το φως του ήλιου, το καθιστούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κτήρια της πόλης.

Η ιστορία του έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον και αποκαλύπτει τρεις μύθους και μία αλήθεια, σύμφωνα με την επισταμένη έρευνα της πολιτικού μηχανικού και διδάκτορα Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής, Έλλης Γκαλά-Γεωργιλά.

Η αλήθεια είναι πως ήταν το μοναδικό κτήριο που έμεινε άθικτο από την καταστροφική πυρκαγιά του 1917 -το τσιμέντο ως υλικό κατασκευής του φαίνεται πως το έσωσε-, ενώ ανατρέπονται οι αρχικές πληροφορίες για το έτος ανέγερσης, τους πραγματικούς ιδιοκτήτες του, καθώς και τη θέση του σε σχέση με την πλατεία Ελευθερίας.

Η ιστορία του Μεγάρου Στάιν

Ο μηχανικός Ερνστ Λεβί (Ernst Leowy), με καταγωγή από το Κάρλσμπαντ της Τσεχοσλοβακίας (σήμερα στην περιοχή του Κάρλοβι Βάρι), σπούδασε στο Πολυτεχνείο της Βιέννης και βρέθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα στη Θεσσαλονίκη, ως επικεφαλής της εταιρείας που ανέλαβε τα έργα της σιδηροδρομικής σύνδεσης Θεσσαλονίκης-Βιέννης. Ήταν ο πρώτος που έφερε το οπλισμένο σκυρόδεμα σε μια εποχή που η αρχιτεκτονική άλλαζε τα υλικά κατασκευής και σε μια πόλη που ελάχιστα χρησιμοποιούσε το τσιμέντο.

Ο Ερνστ Λεβί ανέλαβε να κατασκευάσει το Μέγαρο Στάιν, ενώ αργότερα έχτισε την κατοικία της κόρης του στη Συνοικία των Εξοχών και το 1925 τη Συναγωγή των Μοναστηριωτών στην οδό Συγγρού, που βασίζεται στην τυπολογία της τρίκλιτης βασιλικής, για τις λατρευτικές ανάγκες των Εβραίων που ήρθαν στη Θεσσαλονίκη από το Μοναστήρι κατά την ανταλλαγή των πληθυσμών.

Για λίγα χρόνια το Μέγαρο με τη χαρακτηριστική γυάλινη σφαίρα λειτούργησε ως πολυκατάστημα της αυστριακής εταιρείας Stein, που διέθετε επίσης υποκαταστήματα στο Κάιρο, στην Αλεξάνδρεια και στην Κωνσταντινούπολη. Έτσι και πήρε το όνομά του, το οποίο διασώζεται ώς σήμερα.

Ο ιδρυτής της εταιρείας, Solomon Stein, εβραϊκής καταγωγής και αυστριακής υπηκοότητας, άνοιξε το πρώτο κατάστημα της επιχείρησης Stein΄s Oriental Stores Ltd στο Κάιρο το 1865 και αργότερα ο γιος του, Isidor, υποκαταστήματα στη Βιέννη και στη Θεσσαλονίκη. Τα πολυκαταστήματα Stein πουλούσαν ρούχα, παπούτσια, εξαιρετικά καπέλα, υφάσματα, είδη σπιτιού και διακόσμηση κι έφερναν προϊόντα από τις ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις. Πελάτες του ήταν οι εύποροι κάτοικοι της πόλης και τόσο τα είδη όσο και η πολυτέλεια του χώρου και η εξυπηρέτηση θύμιζαν μεγάλα καταστήματα του Παρισιού, της Βιέννης, του Λονδίνου των αρχών του 20ού αιώνα.

Πότε χτίστηκε το Μέγαρο Στάιν;

Πάνω από την είσοδο του Μεγάρου Στάιν στην οδό Καλαποθάκη υπάρχει η επιγραφή «ΣΤΑΪΝ 1906», γεγονός που οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το κτήριο χτίστηκε το 1906, η έρευνα ωστόσο της κ. Γκαλά-Γεωργιλά ανατρέπει αυτό το δεδομένο.

Όπως αναφέρει η ίδια, σε μια σειρά από καρτ ποστάλ της εποχής του 1908 από τους πανηγυρισμούς για την Επανάσταση των Νεότουρκων, στην πλατεία Ελευθερίας, το Μέγαρο Στάιν δεν υπάρχει. Στη θέση του διακρίνονται χαμηλά, παλιά οικήματα, ενώ έγγραφο του Οθωμανικού Κτηματολογίου του 1898, αναφέρει πως στο συγκεκριμένο οικόπεδο υπήρχαν ένας φούρνος, ένα χαλβαδοπωλείο, ένα καφενείο και διώροφες κατοικίες. Η εικόνα δεν αλλάζει ούτε τον Ιούνιο του 1911, κατά την επίσκεψη του τελευταίου σουλτάνου, ο οποίος περιόδευσε στη Μακεδονία και στη Θεσσαλονίκη, του Μεχμέτ Ρεσάτ.

«Άρα η ανέγερση του Μεγάρου Στάιν άρχισε το νωρίτερο μετά τα μέσα του 1911», επισημαίνει η κ. Γκαλά-Γεωργιλά, προσθέτοντας ότι το μαρτυρά και η ύπαρξη ικριωμάτων στο κτήριο σε καρτ ποστάλ της ίδιας χρονιάς.

Τα εγκαίνια του πολυκαταστήματος Stein΄s Oriental Stores έγιναν τον Σεπτέμβριο του 1913, αλλά αυτό λειτούργησε για λίγα μόνο χρόνια. Μετά την πυρκαγιά του 1917 εγκαταστάθηκαν εκεί οι υπηρεσίες του κεντρικού ταχυδρομείου, το οποίο και παρέμεινε ώς το 1930, οπότε και μεταφέρθηκε στην οδό Τσιμισκή.

Το Μέγαρο Στάιν ήταν από τα πρώτα τσιμεντένια κτήρια της πόλης, αλλά και της Ελλάδας γενικότερα. Ο Ερνστ Λεβί έφερε στην πόλη την τεχνογνωσία και τα υλικά κατασκευής της Ευρώπης, το οπλισμένο σκυρόδεμα συγκεκριμένα, που έκανε τα κτήρια ανθεκτικά στις καιρικές συνθήκες, στους σεισμούς, στις πυρκαγιές. Πιθανόν αυτός ήταν και ο λόγος που δεν υπέστη την παραμικρή ζημιά από τη μεγάλη πυρκαγιά του 1917 που αποτέφρωσε όλα τα γύρω ξύλινα και πλίνθινα κτίσματα.

Ήταν ένα σύγχρονο οικοδόμημα, με επιρροές από τον κλασικισμό και την art nouveau με τη χαρακτηριστική και μοναδική για την πόλη πράσινη γυάλινη σφαίρα στην κορυφή του, την οποία διατρέχει μια μεταλλική λωρίδα.

Οι γυάλινες σφαίρες συναντώνται σε κτήρια στο Κάιρο και σε άλλες χώρες της Ανατολής, την ίδια εποχή. Συμβολίζουν τη γη και αποτελούν στοιχείο της art nouvau. Συνήθως φέρουν αγάλματα που κρατούν τη σφαίρα, ως έμπνευση από τη μυθολογία και τον Τιτάνα Άτλαντα που κρατούσε στους ώμους του τον ουράνιο θόλο και τη γη.

Παρόμοια σφαίρα, με αγάλματα όμως, υπάρχει επίσης στο παράρτημα της αμερικανικής εταιρείας ραπτομηχανών Singer στην Αγία Πετρούπολη, που ανεγέρθηκε το 1904.

Οι ιδιοκτήτες του Μεγάρου Στάιν

Οι Στάιν λειτούργησαν το πολυκατάστημα, αλλά δεν ήταν ιδιοκτήτες του κτηρίου. Η έρευνα της κ. Γκαλά-Γεωργιλά στους φακέλους Κτηματογράφησης που συντάχθηκαν μετά την πυρκαγιά του 1917 έδειξε ότι την εποχή εκείνη η ιδιοκτησία όλων των οικοπέδων στην ανατολική πλευρά της πλατείας Ελευθερίας ήταν των συγγενικών οικογενειών Αγκιάχ και Χουλουσή.

Η οικογένεια του Χατζή Αγκιάχ διέθετε μια εντυπωσιακή κατοικία στη Συνοικία των Εξοχών, με ισπανο-μαροκινά στοιχεία και έναν διακριτό περσικό κρεμμυδόσχημο τρούλο στην κορυφή. Χτίστηκε το 1911 και μεταξύ άλλων έφερε πρωτοποριακή ειδική εγκατάσταση για ηλεκτρικό ρεύμα. Η οικογένεια Αγκιάχ, που είχε σερβική υπηκοότητα και τα μέλη της ήταν εύποροι έμποροι-επιχειρηματίες της πόλης, πούλησαν την έπαυλη στον καπνέμπορο Κ. Τορνιβούκα το 1923. Το 1951 η ιδιοκτησία περιήλθε στη Ναυτική Διοίκηση Βορείου Ελλάδος και τον Φεβρουάριο του 1960 κατεδαφίστηκε. Βρισκόταν στην παραλιακή Λεωφόρο στο ύψος της σημερινής οδού Καραϊσκάκη.

Ο Γιουσούφ Αγκιάχ ήταν από τους πιο στενούς συνεργάτες του Σαμπρί πασά, ο οποίος υπήρξε ίσως ο πιο αγαπητός πασάς της Θεσσαλονίκης και η θητεία του συνδέθηκε με μεγάλα έργα στην πόλη, όπως η κατασκευή της προκυμαίας – ενδεικτικό της εκτίμησης που απολάμβανε ήταν πως το όνομά του έφερε η μεγάλη κάθετη οδός του κέντρου, η σημερινή Βενιζέλου. Ο Γιουσούφ Αγκιάχ διορίστηκε δήμαρχος το 1870 και η μοναχοκόρη του παντρεύτηκε τον Χουλουσή μπέη, που ήταν δήμαρχος της πόλης την περίοδο 1901-1908 και η θητεία του συνδέεται με έργα υποδομών, αλλά και το Δημοτικό Νοσοκομείο – σήμερα Άγιος Δημήτριος.

Ήταν επίσης φιλότεχνος και το 1903 παρέστη στην πρώτη καλλιτεχνική έκθεση ερασιτεχνών φωτογράφων «που έλαβε χώρα στην οικία του Ιππότη Ιακώβ Μοδιάνο (κοντά στον Λευκό Πύργο)».

Το ύφος του Μεγάρου Στάιν είναι διαφορετικό από την ιστορία και τις καταβολές των δύο οικογενειών. Θυμίζει σύγχρονο, ευρωπαϊκό κτήριο κι όπως επισημαίνει η κ. Γκαλά-Γεωργιλά πρέπει να υπήρξε μια μεταξύ τους συμφωνία για το σχέδιο.

Η “μετακίνηση” του Μεγάρου Στάιν στον Μεσοπόλεμο

Το κτήριο ήταν αρχικά τετραώροφο και στη δεκαετία του 1920 προστέθηκαν αποθήκες στο δώμα. Μετά την πυρκαγιά και κατ΄ εφαρμογή του σχεδίου Εμπράρ, έγινε διαπλάτυνση της οδού Βενιζέλου και το Μέγαρο Στάιν πρόβαλλε στον δρόμο κατά σχεδόν 8,5 μέτρα. Τον Μάιο του 1937 όταν πλέον έχουν κατεδαφιστεί τα παλιά κτήρια της πλατείας Ελευθερίας, υποβάλλεται στο Γραφείο Σχεδίου Πόλεως Θεσσαλονίκης φάκελος για την κατεδάφιση τμήματος του Μεγάρου Στάιν και επέκτασή του προς τα ανατολικά. Διατηρήθηκε ωστόσο το ίδιο αρχιτεκτονικό στιλ, η σκαφοειδής στέγη και η γυάλινη σφαίρα στην οροφή. Και φυσικά μεταφέρθηκε στο νέο κτήριο και η παλιά επιγραφή «ΣΤΑΪΝ-1906» για να θυμίζει την ιστορία του.

Στο πέρασμα των χρόνων το Μέγαρο Στάιν άλλαξε πολλές χρήσεις. Εκεί στεγάστηκαν γραφεία, επιχειρήσεις, τραπεζικά καταστήματα, το ομώνυμο καφέ-εστιατόριο, σχολές μαθητείας, ασφαλιστικές επιχειρήσεις. Σήμερα ωστόσο είναι ένα άδειο κουφάρι, με κλειδωμένη την κεντρική είσοδο, και κανένας από τους χώρους του δεν χρησιμοποιείται.

Η έρευνα της κ. Γκαλά-Γεωργιλά έδειξε πως η ιστορία του κρύβει τρεις μύθους: «ότι δεν χτίστηκε το 1906, δεν ήταν ποτέ ιδιοκτησία της εταιρείας Stein και η σημερινή του όψη στην πλατεία Ελευθερίας είναι κατασκευής του 1937», αλλά και μια αλήθεια: «πράγματι το αρχικό κτήριο δεν κάηκε στην πυρκαγιά του 1917».

* Η εξωτερική φωτογραφία είναι από το site «Φωτογραφίες της Θεσσαλονίκης». Οι υπόλοιπες παραχωρήθηκαν από την κ. Γκαλά-Γεωργιλά.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται.

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.